Seyyid Şerîf el-Cürcânî'de nedensel tamlık ve ilahi tercih sorunu

Abstract

Bu tezde, Tanrı'nın zâtına ve fiillerine ilişkin farklı anlayışların yer aldığı diyalektik bağlam dikkate alınarak Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin nedensel tamlık anlayışı ve ilâhî tercih sorununa ilişkin özgün çözümü konu edinilmiştir. İlâhî fiillerin zorunluluk yoluyla mı yoksa özgür iradenin tercihi neticesinde mi ortaya çıktığı meselesi, hicri ilk asırlardan itibaren tartışmaya konu olsa da Cürcânî'ye gelinceye değin bahse konu sorun tekdüze bir bağlam çerçevesinde ele alınmamıştır. Sorun aynı olsa da kavramsal örgüler, argümanlar ve diyalektik bağlam süreç içerisinde değişmiş ve dakikleşmiştir. Bilhassa kelâmî geleneğin muhtâr Tanrı anlayışının İbn Sînâ tarafından eksiklikle itham edilmesi ertesinde Tanrı'nın nedensel tamlığının hangi şartlarda sağlandığına ilişkin ortaya konulan nedensel tamlık (el-'illetü't-tâmme) ve eksiklik (el-'illetü'n-nâkısa) terminolojisi, tercih sorunun tartışma mahallini teşkil eder hâle gelmiştir. Kelâmcıların, İlâhî Zât'ın mutlak basitliğini zedelemeden nedensel yeterliliği iradeyi içerecek bir biçimde tanımlama çabaları İbn Sînâcı fikriyata karşı önemli bir hamle olsa da bu durum onları tercih gibi daha girift bir sorunla karşı karşıya bırakmıştır. Nitekim tam illet ile ma'lûl arasındaki zorunluluk ilişkisi reddedilip tercihe imkân tanıyan tanrısal özgür irade kabul edildiğinde, tercihin neye binaen gerçekleştiği şeklinde daha büyük bir sorunla yüz yüze kalınmıştır. Cürcânî, bu soruna ruchâniyet bahsi etrafında yeni bir çözüm getirmektedir. Bu tez, nedensel tamlık tartışması bağlamında Cürcânî'nin, ilâhî tercih sorununa ilişkin çözümünü ortaya koymayı hedeflemektedir.

This thesis focuses on Sayyid Shar?f al-Jurj?n?'s understanding of causal completeness and his unique solution to the problem of divine choice, taking into account the dialectical context in which different understandings of God's essence and acts take place. Albeit the issue of whether divine actions arise through necessity or as a result of the choice of free will has been the subject of debate since the first centuries of the Islamic era, the problem in question has not been addressed in a uniform context until al-Jurj?n?. Although the problem remained the same, the conceptual patterns, arguments, and dialectical context changed and became more precise in the process. Particularly after Avicenna's accusation of the theological tradition's conception of the muht?r God as incomplete, the terminology of causal completeness (al-'illa al-t?mma) and incompleteness (al-'illa al-n?q?a), which was put forward in relation to the conditions under which God's causal completeness is ensured, became the site of the discussion of the question of preference. Although the theologians' attempt to define causal efficacy in such a way as to include the will without undermining the absolute simplicity of the Divine Essence was an important move against Avicennan thought, it left them with the more intricate problem of choice. Indeed, when the relation of necessity between the complete cause and the effect is rejected and the divine free will, which allows choice, is accepted, one is faced with a bigger problem of the reality of choice based on what. Al-Jurj?n? offers a new solution to this problem in the context of primacy (ruj??niyyah). This thesis aims to reveal al-Jurj?n?'s solution to the problem of divine preference in the context of the causal completeness debate.