Tanzimat dönemi Ermenice ve Türkçe romanlarda aşk duygusunun tarihselliği

Abstract

Bu çalışma Tanzimat Dönemi romanlarını edebiyat eleştirisi ve duygular tarihi metodolojilerini birleştirerek incelemektedir. Roman, kurmaca niteliği nedeniyle öncelikle edebiyat alanı içinde değerlendirilen bir metin türüdür. Taşıdığı tarihsel göndermeler ve yazıldığı döneme dair işaret ettiği anlamlar da genellikle edebiyat tarihi çerçevesinde ele alınır. Kurmaca yapısı, romanın uzun süre tarih disiplininin doğrudan inceleme alanına dahil edilmemesine; daha çok örneklendirici ya da sosyolojik çözümlemelere malzeme sağlayan metinler olarak görülmesine yol açmıştır. Ancak günümüzde edebiyat ile tarih arasındaki sınırların kesin olmadığı, iki alan arasında önemli bir etkileşim ve geçişkenlik bulunduğu daha görünür hâle gelmiştir. Bu bağlamda, Tanzimat Dönemi'nde Osmanlı'nın çok kültürlü bir yapısı olduğunu göz ardı etmeyen bu çalışma, sadece Türk-Müslüman yazarların eserlerini değil, Ermeni-Hristiyan yazarların eserlerini de kapsamına almış ve karşılaştırmalı bir okuma yapmıştır. Çalışmanın ana savı duyguların biyokimyasal değişimler ile olduğu kadar tarihsel ve kültürel dönüşümler ile de alakalı olduğu kabulüne paraleldir. Bu nedenle ele aldığı Tanzimat romanlarını sadece kurgusal hikayeler olarak değil, dönemin koşullarında insanların duygularını tarif edişlerini, olumlu veya olumsuz biçimde konumlayışlarını ve bunların süreçteki değişimini gösteren birer tarihsel araç olarak incelemiştir. Çalışma aşk duygusuna odaklanarak Tanzimat Dönemi romanlarındaki aşk anlatılarının Osmanlı modernleşmesi sürecinde toplumda şekillenen yeni duygusal kurallar için bir izlek sunabileceğini savunmaktadır. Romanlarda aşk duygusuna yüklenen anlamlar, kadın-erkek ilişkisinde aşkın konumu, modernleşmeyle beraber değişen beklentiler/dinamikler, evlilik şekillerine aşkın etkisi vb. yönlerden bakılmıştır. Geleneksel ahlak anlayışı ve değişen duygular arasında roman karakterlerinin hangi çatışmaları temsil ettikleri analiz edilmiştir. Ayrıca eril perspektifin dışında kalan alanı da kapsayabilmek adına kadın yazarların eserleri de çalışmaya dahil edilerek dönemin aşk duygusuna bakışının çeşitli temsilleri içeren bir panoraması sunulmuştur.

This study examines the novels of the Tanzimat period by bringing together the methodologies of literary criticism and the history of emotions. The novel, because it is a fictional form, is mainly considered a literary genre within the field of literature. The historical references it contains and what it says about the time it was written are usually studied within literary history. Its fictional nature has long prevented the novel from being studied directly by historians. Instead, it has often been used only as supporting material for examples or sociological analysis. Today, it is widely accepted that the boundaries between literature and history are not fixed. There is strong interaction and overlap between these two fields. Aiming not to ignore the multicultural structure of the Ottoman Empire in Tanzimat period, the study includes not only the works of Turkish-Muslim authors but also those of Armenian-Christian ones, and it conducts a comparative reading. The main argument of the study overlaps with the assumption that emotions are related not only to biological changes but also to historical and cultural transformations. Therefore, the Tanzimat novels under consideration are analyzed not merely as fictional stories, but as historical tools that reveal how people of the period described their emotions, how they positioned them positively or negatively, and how these changed over time. Focusing on love among emotions, the study argues that love narratives in Tanzimat period novels may provide a trajectory for the changing emotional norms in society during Ottoman modernization. In the novels, what is examined, basically, are revealed as the meanings attributed to love, the function of love within male-female relationships, changing expectations/dynamics with modernization, and the impact of love on forms of marriage. Besides, which conflicts are represented by novel characters in the diversion between traditional moral understandings and changing emotions are analyzed. Furthermore, the works of women authors are included in the study, in order to encompass areas beyond the masculine perspective, thereby presenting a panorama that contains diverse representations of the emotion of love in the period.