2000 sonrası Türk öyküsüne ekoeleştirel bir yaklaşım

Abstract

Günümüz edebiyatında doğa, hayvan ve insan arasındaki ilişki biçimleri, yalnızca temsili bir arka plan değil anlatının anlam dünyasını kuran temel öğeler hâline gelmiştir. Ekoeleştiri kuramı, bu dönüşümü disiplinler arası bir perspektifle ele alarak edebî metinlerdeki çevresel duyarlılıkları görünür kılmayı amaçlar. Bu bağlamda, çağdaş Türk öyküsünde doğaya ve insan-dışı varlıklara yönelen anlatı biçimleri, kuramsal yaklaşımlarla birlikte değerlendirilmiştir. Tezde yer verilen öyküler büyük bir titizlikle seçilmiş, metin odaklı çözümlemeler yoluyla öykülerdeki doğa temsilleri, insan-hayvan ilişkileri ve türler arası etkileşimler analiz edilmiştir. Çalışma sonucunda, Türk öyküsündeki doğa, insan ve insan-dışı canlıların edebî metinlerde kurdukları ilişkinin arka planda kalan bir motiften ziyade anlatının tam merkezine yerleştiği görülmüştür. İnsan-merkezli anlatıcıların yanı sıra doğa ve hayvanlara anlatının aktif bir öznesi olarak öykülerde yer verildiği gözlemlenmiştir. Bu durum, doğaya yönelik bakış açısının yalnızca mekânsal bir arka planla sınırlı kalmadığını, aksine doğanın öykü yapısı içerisinde bir özne ve anlam kurucu unsur olarak değerlendirildiğini ortaya koymuştur. Ekofobi, ekofeminizm, posthümanizm, türler arası tahakküm ve ekodistopya gibi kuramsal başlıklar altında incelenen metinlerde; özellikle insanın doğa üzerindeki tahakkümü, kadın ve doğa arasındaki sembolik bağ ile türler arasındaki sınır çizgilerinin silindiği gibi meseleler dikkat çekmektedir. Bu tematik analizler, çağdaş Türk öykücülüğünde çevresel farkındalığın giderek artan bir yer bulduğunu ve yeni anlatı biçimleri ile seslerin doğa-insan ilişkisini yeniden kurguladığını göstermektedir. Çalışma, ekoeleştirinin öykü türü üzerindeki uygulanabilirliğini ortaya koymakta; doğa ile insan ilişkisini çok katmanlı bir düzlemde irdeleyerek çevreci edebiyat eleştirisine kuramsal ve metin odaklı bir katkı sunmaktadır.In contemporary literature, the forms of relationship between nature, animals and humans have become fundamental elements that construct the meaning world of the narrative, rather than merely serving as a representative backdrop. Ecocriticism theory aims to reveal environmental sensitivities in literary texts by addressing this transformation from an interdisciplinary perspective. In this context, narrative forms in contemporary Turkish short stories that focus on nature and non-human beings have been evaluated in conjunction with theoretical approaches. The short stories included in the thesis have been carefully selected, and the representations of nature, human-animal relationships, and interspecies interactions in the stories have been analysed through text-focused interpretations. The study reveals that nature, humans, and non-human beings in Turkish short stories are not merely background motifs but are at the very centre of the narrative. It has been observed that, in addition to human-centred narrators, nature and animals are also active subjects in the stories. This situation reveals that the perspective on nature is not limited to a spatial background, but rather that nature is evaluated as a subject and a meaning-constructing element within the structure of the story. In texts examined under theoretical headings such as ecofobia, ecofeminism, posthumanism, interspecies domination, and ecodystopia, the domination of humans over nature, the symbolic connection between women and nature, and the blurring of boundaries between species are particularly noteworthy. These thematic analyses show that environmental awareness is increasingly finding a place in contemporary Turkish short stories and that new narrative forms and voices are reimagining the relationship between nature and humans. The study demonstrates the applicability of eco-criticism to the short story genre, offering a theoretical and text-focused contribution to environmental literary criticism by examining the relationship between nature and humanity on a multi-layered plane.