Yurtdışında yaşayan ikidilli Türk çocukları için oluşturulan edebî metinlerde edimbilimsel incelik söylemi

Abstract

Türkiye, 1950'li yıllarda başlayıp 1960'lı yıllardan sonra yoğunlaşan ve bugün yaklaşık 5 milyonu bulan yurtdışındaki ikidilli nüfusunun Türkçe ve Türk Kültürü Öğretimi için 60 yıldır öğretmen, öğrenci, öğretim programı ve materyal hususunda çalışmalar yapmaktadır. Milli Eğitim Bakanlığınca eğitim ataşelikleri nezdinde yurtdışında gerçekleştirilen Türkçe öğretim faaliyetlerinde ders materyali olarak en son 2019 yılında Türkiye'de hazırlanıp gönderilen ders ve çalışma kitapları kullanılmaktadır. Bununla birlikte –başta Almanya olmak üzere- özel yayınevlerine ait çok sayıda ve çeşitlilikte ders ve okuma kitaplarına da ulaşmak mümkündür. Türk dünyası adına önemli bir işlevi yerine getiren bu kitapların her birinin kendince daha iyisini ve güzelini yapmaya çalıştıklarını, kendi yapmak istediklerine göre değerlendirildiğinde genel olarak belli bir niteliğin üzerinde eserler olduklarını söylemek mümkündür. Ancak bununla birlikte öğretmeye, anlatmaya ve anlamaya yönelik bazen az, küçük, basit; bazen çok, büyük, önemli kusurların var olduğu da görülmektedir. Akademide bu kitapların şekil, içerik, dil, anlam, yöntem, strateji vb. muhtelif bakımlardan inceleme ve değerlendirilmelerini içeren çalışmalar yapılmıştır. Ancak bu kitapların dilbilimde yeni bir alan olan 'edimbilimsel' açıdan tez düzeyinde ele alındığı bir çalışma henüz mevcut değildir. Göstergebilim içerisinde gelişen ve dili anlam bakımından inceleyen edimbilim, kullanılan her tür dil unsurunu, iletişim süreci içerisindeki söylemsel, durumsal, ilişkisel, bilişsel, kültürel bağlamına, yazar-okur ilişkisine dayalı yorumlamaya bağlı niyet, çıkarım ve sezdirimlerine göre ele alan, iletişim ortamının dil dışı kurallarını da hesaba katarak derin anlamı görmeye, ifadelerin görünenin dışında ne anlama gelebildiklerini ve bunun öğrenmeye etkisini göstermeye çalışan bir bilim dalıdır. Anlamın ince ayarı da diyebileceğimiz bu bakış açısı, sağlıklı iletişim ve doğru öğrenme noktasında kritik öneme sahiptir. Her tür ifadenin/anlatımın metin olarak görüldüğü/kabul edildiği, sahada kullanılan ders ve okuma kitaplarının doküman taraması yöntemiyle elde edilen tespit ve bulgularının edimbilime dayalı incelik söylemi perspektifiyle ele alındığı/yorumlandığı/değerlendirildiği bu çalışmada, metinlerin yurtdışında yaşayan ikidilli çocuklara göreliği incelenmiş, anlatımı oluşturan parçalar tanımlanıp yorumlanmaya, ikidilli çocuklarca nasıl görüldüğü ve ne ifade ettikleri anlamlandırılmaya çalışılmıştır. Araştırma neticesinde; yurtdışında yaşayan ikidilli çocukların hazırbulunuşluk, alt yapı, bilgi dağarcığı, bakış açısı, anlam evreni, sosyolojik durum gibi yaşamsal bağlamlar bakımından farklılıklar göstermesi ve özel durumlar taşıması sebebiyle, onlar için hazırlanan materyallerin/metinlerin edimbilimsel incelik bakış açısıyla onlara göre oluşturulmasının, onların doğru öğrenmeleri açısından önemli olduğu görülmüştür.

Türkiye has been working for 60 years on teachers, students, curricula and materials for the teaching of Turkish and Turkish Culture to its bilingual population abroad, which started in the 1950s and expanded after the 1960s, now numbering approximately 5 million. In the Turkish language teaching activities carried out abroad by the Ministry of National Education under the auspices of educational attaché offices, textbooks and workbooks prepared in and sent from Turkey in 2019 are used as course materials. In addition, it is also possible to access a large number and variety of textbooks and reading books from private publishing houses, especially in Germany. It can be said that each of these books, which fulfill an important function in the name of the Turkic world, tries to do better and be more beautiful in its own way, and when evaluated according to what they want to do, it can be said that they are works above a certain quality. Nevertheless, it is also seen that there are some flaws in teaching, explaining and understanding, flaws that are few, small and simple at times, many, big and important at others. Academic studies have analyzed and evaluated these books in terms of form, content, language, meaning, method, strategy, etc. However, there is no thesis-level study of these books from a "pragmatic" perspective, which is a new field in linguistics. Pragmatics, which develops within semiotics and examines language in terms of meaning, is a branch of science that deals with all kinds of language elements used in the communication process according to their discursive, situational, relational, cognitive and cultural context, and intentions, inferences and implications that depend on interpretation based on the author-reader relationship, and tries to see the deep meaning, to show what expressions can mean beyond the visible and its effect on learning, taking into account the non-linguistic rules of the communication environment. This perspective, which we can also call the fine-tuning of meaning, is critical for healthy communication and correct learning. In this study, in which any kind of expression/narrative is seen/accepted as "text", and in which the findings on the course and reading books used in the field, obtained through the document analysis method, are handled/interpreted/evaluated from the perspective of pragmatics-based politeness theory, the relevance of the texts to bilingual children living abroad is examined, the components of the narrative are defined and interpreted, and how they are seen by bilingual children and what they mean is tried to be made sense of. The results of the study show that since bilingual children living abroad are different in terms of vital contexts such as readiness, background, knowledge, perspective, universe of meaning and sociological situation and have special situations, it is important that the materials/texts prepared for them are created from the perspective of pragmatic politeness in order for them to learn correctly.