Türkiye'de sosyoekonomik hanehalkı tipolojileri

Abstract

Hanehalkı, toplumu temsil kabiliyeti dolayısıyla toplumsal araştırmalarda önemli bir analiz nesnesi olarak ön plana çıkmış ve ekseriyetle aile kavramı yerine kullanılmıştır. Ne var ki topladığı araştırma ilgisine rağmen hanehalkları, Türkiye'de daima demografik birimler olarak takdir edilmiştir. Öyle ki Türkiye'de "hanehalkı yapısı" hanehalklarının demografik özellikleri doğrultusunda gruplanmasını ifade eden demografik semantik yükü ağır bir mefhumdur. Oysa hanehalklarına salt demografik lensler ardından bir bakış, hanehalkları arasındaki sosyoekonomik farklılıkları ihmal etme riski taşımaktadır. Bu minvalde okumakta olduğunuz tez Türkiye'de Sosyoekonomik Hanehalkı Tipolojileri (TÜSEHAT) modelinin tespit edilmesini amaçlamaktadır. Bu doğrultuda TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması Mikro Veri Seti kullanılarak hanehalkları sosyoekonomik özelliklerine göre gruplanmıştır. Araştırma sürecinde kullanılan esas analiz model tabanlı bir kümeleme analizi olan Teigen olmuş; Teigen ile keşfedilen kümeler ise betimsel değerler, korelasyon katsayıları ve multinomial lojistik regresyon analizi çıktıları vasıtasıyla irdelenmiştir. Bulgular, Türkiye'de mesleki eksende şekillenmiş yedi sosyoekonomik hanehalkı grubu olduğunu ortaya koymuştur. Gruplar sosyoekonomik konumları itibariyle büyük ölçüde hiyerarşik bir yapıya işaret etmişse de ilgili hiyerarşi görece alt düzey sosyoekonomik hanehalkı grupları için daha keyfi bir örüntü arz etmiştir. Türkiye'nin en güvencesiz kesimini daha önce işgücü piyasasında bulunmamış olan ve eşlerinin veya ebeveynlerinin vefatıyla sosyoekonomik konum kaybı yaşamış olan kadın bireylerin oluşturduğu tespit edilmiştir. Bu tez, Türkiye'de sosyoekonomik farklılıklara dair çeşitlilik arz eden ampirik malzemeler sunarken somut metodolojik katkılar da ortaya koymuştur: Teigen fonskiyonunun uygulanması, Türkiye'de sosyoekonomik gruplara istatistiksel anlamda daha az varsayımla yaklaşmayı sağlayarak metodolojik bir yeniliğe hizmet etmiştir. Teorik anlamda ise "hanehalkı yapısı" mefhumu, kritik demografik nüanslardan fedakârlık edilmeden sosyoekonomik anlamda genişletilerek mevcut literatüre zenginleştirilmiş bir bakış sunmuştur.

The household has stood as a crucial unit of analysis in social research due to its ability to represent society, and has often been used in place of the unit of family. Households have attracted considerable attention in scientific papers and have always been regarded as demographic units in Türkiye. Indeed, the term "household structure" has a heavy demographic semantical load since it reflects grouping households with demographic features. However, a perspective on households through pure demographic lenses risks neglecting socioeconomic differences among them. Therefore, in this thesis, we aimed to reveal Socioeconomic Household Typologies in Türkiye. Accordingly, we grouped Turkish households employing the TurkStat Income and Living Condition Survey Micro Dataset. The primary analysis of the research was teigen, which is a model-based clustering algorithm. The clusters discovered by teigen were examined via descriptive statistics, correlation coefficients, and multinomial logistic regression outputs. Findings demonstrated seven socioeconomic household clusters that indicate occupational groups. Although the groups largely illustrated a hierarchical structure regarding their socioeconomic positions, the hierarchy exhibited a more arbitrary pattern for relatively lower socioeconomic household groups. Additionally, the most vulnerable segment of Türkiye was found to be women who had not previously been in the labor market and who had experienced a loss of socioeconomic position due to the death of their spouse or parent. This thesis has presented a diverse range of empirical materials on socioeconomic disparities in Türkiye, while also making concrete methodological contributions: The Teigen function served as a methodological innovation by enabling a statistically less assumption-based approach to socioeconomic groups in Türkiye. In terms of theoretical contribution, it offers an enriched view of the existing literature by expanding the notion of "household structure" in socioeconomic terms without sacrificing critical demographic nuances.