Erken modern Osmanlı tarihinde ihtida anlatıları ve entelektüel arkaplanı: Tercüman Murad ve Yusuf b. Ebi Abdüddeyyan

Abstract

Bu çalışmada XVI. yüzyılın ortalarına doğru kaleme alınmış, Yusuf b. Abddülmelik ed-Deyyan'ın Kitabu Keşfi'l-Esrâr fi İlzami'l-Yehud ve'l-Ahbâr ve Murad b. Abdullah'ın Kitab-ı Tesviyetü't-Teveccüh ile'l- Hak adlı eserleri konu edilmektedir. Yahudilik ve Hristiyanlık öğretilerine karşı reddiye olarak yazılmış bu önemli kaynaklar, metin ve yazıldıkları bağlam çerçevesinde dikkate alınarak anlaşılmaya çalışılmıştır. Tezimizde bu iki mühtedi risale yazarının, fikirsel anlamda Yahudilik ve Hristiyanlık'ta İslam'a karşı öne sürülen iddiaları nasıl değerlendirdikleri üzerinde durulmuştur. Bu anlamda önceki dinlerinde kabul görmeyen düşünceleri, öne sürülen delilleri ve argümanları nasıl çürütmeye çalıştıkları incelenmiştir. Tüm bu dini tartışmaların yanında, onların ihtida hikayeleri ele alınarak ikincil kaynaklar eşliğinde dönemin din siyaseti tarihsel bağlamında değerlendirilmeye çalışılarak bu iki eserin benzerlikleri ve farklılıkları ele aldıkları fikirler açısından mukayese edilmiştir. Araştırmada birincil ve ikincil kaynaklar birlikte kullanılmıştır. İhtida anlatıları üzerine çeşitli elyazması kaynaklar incelenmiş ve ana kaynak olarak iki reddiye risalesi üzerinden XVI. dönemini kapsayan ikincil kaynaklara müracaat edilmiştir. Araştırmamızda sosyal ve dini açıdan farklı geçmişlere sahip mühtedilerin polemik tarzında yazmış oldukları eserlerinin mezhepleşme tartışmalarının yoğun yaşandığı dönemlerde reddiye geleneği ve ihtida olayları üzerinde ne tür bir etkiye sahip olduğu sorgulanmıştır.

This dissertation aims to analyse Kitabu Keşfi'l-Esrâr fi İlzami'l-Yehud ve'l-Ahbâr by Yusuf b. Ebi Abdüddeyyan and Kitab-ı Tesviyetü't-Teveccüh ile'l- Hak by Murad b. Abdullah written in the sixteenth century. These significant sources consist of a textual and contextual analysis of two polemics against the teachings of Judaism and Christianity. This thesis discusses how both recent convert authors of these treatises evaluate the criticism against Islam as expressed in Judaism and Christianity. In that sense, the thesis examines how they tried to refute the thoughts that were not accepted in their previous religions. Also, the evidence and strong arguments they propose have been reviewed in this thesis. Besides to all such religious discussions, their stories of conversion have been examined and the period's politics of religion have been evaluated in a historical context through secondary sources, and relevant similarities and differences have been compared in terms of both authors' ideas. The thesis uses both primary and secondary sources. Various manuscripts on the narratives of conversion have been examined, and secondary sources on polemics as well as conversion narratives during the sixteenth century. In the thesis, it has been questioned what kind of effect the studies of the converts from socially and religiously different backgrounds which have been written in a polemic style, have on the tradition of refutation (treaties) and the events of conversion during a period of intense sectarian debates.