İbn Sînâ'nın Kitâbu'l-Burhân eserinde tecrübe ve epistemik değeri

Abstract

İnsan fizik alemde sürekli olarak birtakım tikel olaylara maruz kalır. Bu olaylar kimi zaman tekil bir olay olurken, kimi zaman da belli bir bağlamda tekrar ederler. Bu tekrar eden olaylar hakkında tekrar etmesi bakımından yargı vermek, tümevarımın yöntemidir. Ancak tekrar etmesine ek olarak kıyasın eşlik etmesini yöntem alan ise tecrübedir. Tecrübe duyusal bir olayın çokça veya daima tekrar etmesi ve gizli bir kıyasın bu tekrara eşlik etmesi sonucu tümel bir yargının oluşumunu sağlamaktadır. Tanımından da anlaşıldığı üzere tecrübe, tümevarım ve kıyasın beraberliği ile ilke olmaktadır. Bu ilke zorunlu olmasına rağmen, mukayyet(sınırlı) bir tümelliğin elde edilmesinde kullanılmaktadır. Tecrübî önermenin sınırlı bir tümellik vermesinin temelinde yatan şey sebep bilgisinin elde olmamasıdır. Burada sebebin varlığının bilgisi ile neliğinin bilgisini ayrıştırmak tecrübenin konusunu ve sınırlarını belirleyici bir faktördür. Neden-nedenli ilişkisinin tekrarı ile açığa çıkan sebebin varlığının bilgisi tecrübe için en temel şarttır. Neden-nedenli ilişkisindeki tekrar ise tesadüfî olma durumunun yanlışlanması sonucu elde edilen bir bağıntıdır. Bu tezin temel iddiası İbn Sînâ'nın tecrübe ilkesinin tümevarımdan farklı olduğunu ifade etmekle birlikte, mutlak tümelliğe geçiş için aracı bir ilke olarak kullanılabileceği ve gizli kıyasın orta teriminin açıklayıcılık vasfına sahip olduğudur. Bu ilkenin doğru kullanımı hususunda duyusal verinin tekrarı, gizli kıyasın bu veriye eşlik etmesi ve tespit edilmek istenen özelliğin zatî olması şart olarak ileri sürülmüştür. Bu şartlar bağlamında tecrübeye kıyasın hangi gerekçeler ile eşlik ettiği, bu kıyasın orta teriminin ne derece açıklayıcı olduğu da tartışılmıştır.

Human being constantly encounters some particular events in the physical world. These events are sometimes singular and sometimes repeated in a certain context. Induction judges these recurring events in terms of repetition. However, induction methodically does not give universal knowledge. Experience, on the other hand, gives judgment with a syllogism that accompanies these recurring events. Experience, on the other hand, provides the formation of a universal judgment as a result of the repetition of a sensory event often or always and a hidden syllogism accompanying this repetition. As it is understood from its definition, the experience becomes a principle with the combination of induction and syllogism. Although this principle is necessary, it is used to obtain a conditional universality. The reason why the experiential proposition gives a conditional universality is the lack of causal knowledge. Here, separating the knowledge of the existence of the cause and the knowledge of existence is a factor that determines the subject and limits of the experience. The knowledge of existence without a cause, which is revealed by the repetition of the causal relationship, is the most essential condition for the experience. The repetition in the causal relation is a relation obtained as a result of falsifying the case of being coincidental. The main claim of this thesis is that although Ibn Sina's principle of experience is different from induction, it can be used as an intermediary principle for the transition to absolute universality and that the middle term of hidden syllogism has explanatory quality. In the operation of this principle, it has been required that the repetition of the sensory data, the accompanying of the hidden syllogism to this data, and the feature that is desired to be determined should be essential. In the context of these conditions, the reasons why syllogism accompanies experience and how explanatory the idea of power which is used as the middle term of this syllogism, is also discussed.