Delilin Yokluğu Argümanı–Fahreddin er-Râzî'de Delilin Yokluğu Argümanının Yapısı ve İstidlal Yöntemi Olarak Eleştirisi

Abstract

Bu çalışma, Fahreddin er-Râzî'nin (ö. 606/1210) kelâmî yöntem eleştirileri çerçevesinde delilin yokluğu argümanını ve bu argümana yönelik eleştirilerini incelemektedir. Râzî'nin Nihâyetü'l-'ukûl fî dirâyeti'l-usûl adlı eserinde eleştirdiği dört istidlal yöntemi arasında ilk sırada yer alan ve geç dönem Mu'tezile kelamında sıkça kullanılan bu argüman, en basit haliyle varlığı zorunlu olarak bilinmeyen ve hakkında hiçbir delil bulunmayan her bilgi nesnesinin nefyedilmesi gerektiğini iddia etmektedir. Çalışmanın birinci bölümü argümanın Râzî öncesi dönemdeki seyrini ve Râzî külliyatındaki ayrıntılı konumunu irdelemektedir. Bu bölümde argümanın Kâdî Abdülcebbâr'dan (ö. 415/1025) Râzî'ye uzanan süreçte birçok Mu'tezilî âlimin eserlerinde farklı ifadelerle kullanıldığı tespit edilmektedir. Râzî, hayatının erken döneminde argümanı geçerli bir istidlal yöntemi olarak kullanırken yaklaşımını değiştirerek argümanı eleştirmeye başlamaktadır. Çalışmanın ikinci bölümü argümanın formel yapısını ve epistemolojik temellendirmesini Râzî'nin aktarımları doğrultusunda incelemektedir. Temelde epistemik şüpheciliğe karşı geliştirilen bu argüman, iki öncüllü bir mantıksal kıyas olarak inşa edilmektedir. Bu çerçevede küçük öncülün ispatı için kullanılan sebr ve taksim yöntemi, büyük öncülün ispatı için getirilen epistemik güven delili ve sonsuz medlûl delili olmak üzere argümanın epistemolojik katmanları analiz edilmektedir. Üçüncü bölüm ise Râzî'nin hedeflediği yeni kelam epistemolojisi çerçevesinde argümana yönelik eleştirileri sahte ikilem safsatası ile cedelî muâraza hamlesi başlıkları altında analiz ederek tartışmaktadır. Râzî'ye göre argümanın küçük öncülü, tam tümevarımın imkânsızlığından dolayı kesin olarak ispat edilemezken, büyük öncülünün ispatı için getirilen deliller de kısır döngü ve çelişki gibi problemlere yol açmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Râzî'nin delilin yokluğu argümanına yönelik eleştirilerinin, epistemik kesinliği merkeze alan ve formel bir mantıkla kuvvetlendirilmiş bir kelam epistemolojisi içerisinde anlam kazandığını göstermektedir. Bu açıdan Râzî'nin eleştirileri, hem kelam tarihindeki yöntem tartışmalarına katkı sağlamakta hem de onun kelam epistemolojisinin temel özelliklerini anlamamıza yardımcı olmaktadır.

This study examines the argument from the nonexistence of evidence and its critique by Fakhr al-D?n al-R?z? (d.606/1210), situating it within his broader critique of kal?m methodology. The argument, which is the first among four methods of reasoning criticized by R?z? in his work Nih?yat al-?uq?l f? dir?yat al-u??l and is frequently used in late Mu?tazilite kal?m, claims in its simplest form that any knowledge item, whose existence is not necessarily known and for which there is no evidence, must be negated. The initial chapter of this study investigates the historical trajectory of the argument prior to R?z? and its precise place within his oeuvre. This section reveals that the argument was utilized with different expressions in the works of numerous late Mu?tazilite scholars during the period spanning from Q?d? ?Abd al-Jabb?r (d.415/1025) to R?z?. R?z? initially used the argument as a valid inferential method early in his career but began to criticize it later on, indicating a drastic change in his approach. The second chapter elucidates the formal structure and epistemological grounding of the argument, adhering mainly to R?z?'s expositions. The argument, which seems to be primarily developed against epistemic skepticism, is constructed as a syllogism with two premises. Within this framework, the study examines the epistemological layers of the argument, including the method of sabr wa-taqs?m used to establish the minor premise, as well as the epistemic trust argument and the infinite madl?l argument adduced to substantiate the major premise. The third chapter discusses Razi's critiques of the argument within the framework of his proposed new kal?m epistemology, analyzing them under the headings of the false dilemma fallacy and the dialectical refutation move. According to R?z?, the minor premise of the argument cannot be definitively proven due to the impossibility of complete induction, while the evidence presented for the major premise leads to problems such as circular reasoning and contradiction. This study concludes that R?z?'s critiques of the argument from the nonexistence of evidence gain significance within a kal?m epistemology that prioritizes epistemic certainty and is strengthened by a formal logic. As such, Razi's critiques provide valuable insights into the methodological debates in the history of kal?m and enhance our understanding of the fundamental characteristics of his kal?m epistemology.