Kelâmcıların meşhur hudûs delili: Fahreddin er-Râzi bağlamında bir inceleme

Abstract

Bu tez, Fahreddin er-Râzî'nin (ö. 606/1210) kelâm geleneğinde merkezî bir yere sahip olan meşhur hudûs deliline yaklaşımını ve bu delil etrafında gelişen tartışmaları Râzî'nin külliyatı ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Delil, ilk olarak Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf (ö. 235/849-50 [?]) tarafından formüle edilmiş olup, cisimlerin hudûsunu, onlardan ayrılmaz kabul edilen ekvân (hareket ve sükûn) türü arazlara dayandırmaktadır. Bu yönüyle ekvân merkezli bir yapı arz eden delil, zamanla kelâm geleneğinde cismin hudûsunun ispatında başat yöntem hâline gelmiştir. Klasikleşmiş biçimiyle delil şu şekilde bir kıyas ile sunulur: (i) Cisimler hâdislerden ayrılmaz, (ii) hâdislerden ayrılmayan her şey hâdistir, (iii) o halde cisimler de hâdistir. Çalışmanın giriş bölümünde, Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf'tan Râzî'ye uzanan süreçte delilin yapısının geçirdiği dönüşüm ortaya konulmaktadır. Birinci bölümde ise, Râzî'nin delile yaklaşımı, delilin külliyatındaki yeri, ontolojik dayanakları, argümantatif örgüsü ile Râzî'nin özgün katkı ve eleştirileri başlıkları üzerinden incelenmektedir. Bu bölümün son kısmında, doğrudan hudûsun ontolojisiyle bağlantılı olan eleştiriler seçilerek, müteahhir dönem kelâmında hudûsun ontolojik temelleri daha açık biçimde ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Bu eleştiriler arasında Râzî'nin delili hem bütün âlemin hudûsunu ispatta yetersiz bulmasına hem de formel açıdan sorunlu görmesine neden olan tenkitleri öne çıkarılmıştır. İkinci bölümde ise hudûs tezinin bizzat kendisine yöneltilen iki temel felsefî problem ele alınmaktadır. Bu çerçevede ilk olarak İbn Sînâ'nın tekaddüm–teahhur kategorileri üzerinden hudûsun makuliyetini tartışmaya açan eleştirisi incelenmektedir. Ardından, "imkânın ezelîliği" ve "ezelîliğin imkânı" sorunsalı, Râzî'nin yaklaşımları ışığında ele alınmakta ve hudûsun vücûbunu tahkim edecek bir cevabın imkânı soruşturulmaktadır.

This thesis aims to examine the approach of Fakhr al-D?n al-R?z? (d. 606/1210) to the famous argument from temporal origination (?ud?th), which holds a central position in the Kal?m tradition, and to analyze the debates surrounding this argument through al-R?z?'s corpus. The argument was first formulated by Ab? al-Hudhayl al-?All?f (d. 235/849–50 [?]) and grounds the temporal origination of bodies on accidents (a?r??) of the akw?n type (motion and rest), which are considered inseparable from them. Characterized by this focus on akw?n, the argument eventually became the predominant method within the Kal?m tradition for demonstrating the temporal origination of bodies. In its classical formulation, the argument is presented as the following syllogism: (i) Bodies are inseparable from originated phenomena (?aw?dith), (ii) Whatever is inseparable from originated phenomena is itself originated, (iii) Therefore, bodies are also originated. The introduction of this study outlines the transformation of the argument's structure in the period from Ab? al-Hudhayl al-?All?f to al-R?z?. The first chapter examines al-R?z?'s approach by focusing on the place of the argument in his corpus, its ontological foundations, its argumentative structure, and al-R?z?'s original contributions and critiques. The final part of this chapter selects critiques directly related to the ontology of ?ud?th in order to more clearly reveal the ontological foundations of temporal origination in the later Kal?m period (muta?akhkhir?n). Among these are al-R?z?'s criticisms that led him to deem the argument both insufficient for proving the origination of the entire cosmos and formally problematic. The second chapter addresses two fundamental philosophical problems directed at the thesis of ?ud?th itself. In this context, it first analyzes the critique by Ibn S?n?, who challenges the intelligibility of ?ud?th through the categories of priority and posteriority (taqaddum–ta?akhkhur). Subsequently, the problem of "the eternity of possibility" versus "the possibility of eternity" is discussed in light of al-R?z?'s approaches, and the possibility of a response that would fortify the necessity (wuj?b) of temporal origination is investigated.