Osmanlı Klasik Dönem Optik Biliminde İbn Sînâ ve İbnü’l–Heysem Terkibi: Teorik ve Deneysel Sonuçların Örneklendirilmesi

Abstract

Optik ilmine dair öncü araştırmaların işaret ettiği iki isim olan İbn Sînâ (ö. 428/1037) ve İbnü’l-Heysem (ö. 432/1040 [?]), Osmanlı klasik döneminde Meşşâî, Kelâmî, İşrâkî, Menâzırî türlerde yazılan optik metinlerinin en temel kaynakları olarak gözükmektedir. Bu iki zirve ismin ilgilenmiş oldukları optik problemlerinin tam bir listesi henüz mevcut olmamakla birlikte yapılan araştırmalar, İbn Sînâ ve İbnü’l-Heysem optiğinin teorik ve deneysel konularda farklı şekilde terkip edildiğini göstermektedir. İbn Sînâ ve İbnü’l-Heysem optiğine uygulanan sentezde teorik optikte Fahreddin Râzî (ö. 606/1210), deneysel optikte ise Kemâleddin Fârisî (ö. 718/1319) ön plana çıkmaktadır. Bu çalışma, İbn Sînâ ve İbnü’l-Heysem optiğinin, Râzî ve Fârisî eliyle terkip edilen ve Osmanlı bilginleri sayesinde dolaşımda olan optik problemlerinden ışığın çeşitleri, ışık-renk ilişkisi, gökkuşağı ve hâle olmak üzere dört problemin farklı dolaşım rotalarına işaret etmeyi hedeflemektedir.

Avicenna (d. 428/1037) and Ibn al-Haytham (d. 432/1040 [?]), two names pointed out by pioneering research on the science of optics, seem to be the most fundamental sources in the optical texts written in the Ottoman classical period in the Mashsh???, Kal?m?, Illuminationist, and Man??ir genres. Although a complete list of the optical problems that these two pioneers dealt with is not yet available, research shows that Avi¬cenna’s and Ibn al-Haytham’s optics were composed differently on theoretical and experimental issues. In the synthesis applied to Avicenna and Ibn al-Haytham’s optics, Fakhr al-D?n al-R?z? (d. 606/1210) stands out in theoretical optics and Kam?l al-D?n al-F?ris? (d. 718/1319) in experimental optics. This study aims to point out the different routes of circulation of four of the optical problems of Avicenna and Ibn al-Haytham’s optics, which were compounded by al-R?z? and al-F?ris? and circulated thanks to Ottoman scholars: the varieties of light, the relation between light and colour, the rainbow, and the halo.