SONSUZLUK ÖZLEMİ VE İLANİHAYE ANILMA ARZUSUNUN BİR TEZAHÜRÜ OLARAK PARA VAKFI: TOPKAPI SARAYI KİLER ODASI KÜTÜPAHNESİ ÖRNEĞİ

Abstract

Bu incelemede, Topkapı Sarayı’nda faaliyet gösteren Kiler Odası Kütüphanesi Para Vakfı’nın yaklaşık bir asra yakın dönemdeki gelişimi ele alınmaktadır. Araştırmada, öncelikle para vakfının Osmanlı toplumunda zaman içinde ortaya çıkması, gelişmesi ve üstlenmiş olduğu rol ve fonksiyonlar üzerinde durulmaktadır. Sonrasında, uygulama örneği olarak seçilen, 1740’lı yılların başında Kiler Odası Kütüphanesi Para Vakfı’nın nasıl ortaya çıkıp geliştiği, “askeri zümre” denilen Osmanlı toplumundaki görece ayrıcalıklı sayılan Saray çevresindeki şahısların sonradan yaptığı bağışlarla vakfın birikiminin nasıl büyüdüğü tartışılmaktadır. Ayrıca, yaklaşık 90 yıla tekabül eden, 1741-1832 yılları arasında, kamu tüzel kişiliğine sahip vakfın detaylı incelemesinde ana sermayesinin değişim dinamikleri ele alındığı gibi, siyasi iradenin yapmış olduğu müdahale de çalışmada tartışma konusu yapılmıştır. Bu kapsamda, Kiler Odası Kütüphanesi Para Vakfı’nın sermayesine küçük birikimlerini bağışlayanlar ile vakfın sermayesini işleten mütevellilerin, hem vakfın varlığını sürdürme konusunda hem de toplumda Yaşayan insanlar arasında iletişim ve etkileşimin gelişmesinde önemli roller üstlendikleri tespit edilmiştir. Vakfın hizmetlerinin 90 yıl kadar devam ettiği, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından sonra, vakfın ana sermayesinin piyasaya likidite arz etmekle görevli bir kamu kurumu olan Darphane tarafından işletildiği ve bu nedenle muayyen bir nema tutarını Enderun Kütüphanesi’ne her yıl ödemeye devam ettiği 1880 yılına ait arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır. Osmanlı arşiv kayıtlarından, Enderun Hazinesi Kütüphanesi vakfının sermayesi uzun süre takip edilebilmektedir. Vakıf 1742 yılında kurulduktan yaklaşık 150 yıl sonra, 1880’de vakfın parasının izi takip edilebilmektedir. Bu durum, kurumsal yapının sürekliliği açısından oldukça önenmlidir.