İslam felsefe-bilim tarihinde Kitâb el-Nebât geleneği bakımından bitkiler

Abstract

Bu çalışma, Meşşâî felsefe sisteminde bitkisel fenomenlere ilişkin görüşleri inceleme ve felsefe-bilim tarihindeki yansımaları ışığında değerlendirme amacı taşımaktadır. Çalışmanın ana sorunsalları 'İslam Medeniyetinde Botanik biliminin kurucu eser(ler)i ne(ler)dir?' ve 'bu eser(ler)in içeriği bir bitkibilimi inşa edecek seviyede midir?' şeklinde dile getirilebilir. Aristoteles'in kaleme aldığı ???? ????? / De Plantis / Bitkiler Üzerine günümüze ulaşmamış olsa da Şamlı Nikolaus'un 'tefsir'i ile az çok eserin nelerden bahsettiği anlaşılmaktadır. Bu eserin Alfredus Anglicus tarafından yapılan Latince tercümesi Thomas Aquinas, Albertus Magnus ve Andreas Ceasalpino gibi isimlere ulaşmıştır. Bu tercümeye benzer bir kitap da on altıncı yüzyıl İbn Rüşd eserleri arasında yer almaktadır. Tez kapsamında bu Latince eserin, İbn Rüşd'e ait olmadığı ispatlanmıştır ve Latinceden Türkçeye ilk kez tercümesi verilmiştir. İbn Sina, Şifa adlı külliyatın içinde yer Kitâb el-Nebât adlı eserinde De Plantis'in özellikle ilk makalesine odaklanarak yedi fasıllık yeni bir eser yazmıştır. İbn Sina, eserini baştan kurmuştur. Bu, inşa faaliyeti içeren ve örnek alınarak yazılan bir eserdir. Bu eser, tez kapsamında Arapçadan Türkçeye ilk kez tercüme edilmiş, İbn Sina'nın metninin tefsir değil, telif olduğu gösterilmiştir. Ayrıca De Plantis'in taksonomik zenginliğini ortaya koyan bir bitki listesi çıkarılmıştır. Bitkiler üzerindeki bu entelektüel emekleri 'bilim' olarak adlandırmakta, dolayısıyla bu eserleri 'bilim tarihi' alanında ele almaktayız. Botanik Tarihi açısından önemli olan bu eserler, Botanik Felsefesi ile ilgili çıkarımlar yapmayı mümkün kılarlar. Bu eserler Antik ve Orta Çağ'da insan-bitki ilişkisi üzerine kurgulanmış, tercüme edilmiş, okunmuş en meşhur metinlerdir.

This study aims to examine the perspectives on plant phenomena in the system of peripatetic philosophy and to assess plants in the light of their reflections in the history of philosophy-science. The main problematics of this study can be expressed as "what are the founding works of botany in Islamic Civilization?" and "are the contents of these opera at a level to construct a botanical science?" Although ???? ????? / De Plantis / On Plants, written by Aristotle has not survived, it was understood and considered through the commentary of Nicolaus Damascenus. The Latin translation of this work by Alfredus Anglicus has reached to scholars such as Thomas Aquinas, Albertus Magnus and Andreas Ceasalpino. A book similar to this translation appears in the works of Averroes, in the sixteenth century. Within the scope of the thesis, it has been proven that this Latin work does not belong to Ibn Rushd. This text has been translated from Latin to Turkish for the first time. Avicenna authored a new work consisting of seven chapters, focusing especially on the first article of De Plantis, called Kitab al-Nabat, and it is included in the corpus called al-Shifa. Avicenna rebuilt his work, that includes construction activities and is written by following an example. This work has been translated from Arabic to Turkish, for the first time within the scope of the thesis, and it has been shown that Avicenna's text is genuine, not a simple commentary. In addition, a list of plants that reveal the taxonomic wealth of De Plantis has been prepared. We call these intellectual efforts on plants 'science'; therefore, we address these works in 'the history of science'. These books, which are important in terms of Botanical History, make it possible to conclude inferences in Botanical Philosophy as well. These works are the most famous texts that were designed, translated and read on the human-plant relationship in the Ancient and Middle Ages.