TÜRKÇEDE SIRA DIŞI BİR MATEMATİK TERİMİNİN SEMANTİK YOLCULUĞU: KARA CÜMLE

Abstract

Kara cümle Osmanlı’da matematik alanında kullanılan biri Türkçe,diğeri Arapça iki kelimeden oluşmuş birleşik bir terimdir. Kara cümleteriminde kara ‘avam, basit’ anlamını taşımaktadır. Cümle ise Arapçada‘1. cümle, tümce, 2. topluluk, 3. hepsi, tümü, 4. nicelik, kemiyyet’anlamlarında geçer. Osmanlı’da matematik terimi olarak ‘toplam,toplama, bütün, hepsi’ anlamlarında kullanılır. Bu verilerden hareketleterim, matematikte ‘basit toplama’ anlamına gelmektedir. Terime TDKSözlükleri başta olmak üzere çeşitli sözlüklerde ‘şaka, şaka yollu,anlamsız yazı’ gibi anlamlar da verilmesi, terimin asıl anlamı dolayısıylabir tanım karmaşasına yol açmaktadır. Özellikle araştırmalar neticesindeterimin şaka anlamına kaynaklarda rastlanılmaması, toplama anlamıyerine dört işlem anlamının tercih edilmesi gibi sebepler, bu teriminsemantik sürecinin takip edilmesini ve bu anlamları meydana getirenşartların görülmesini zorunlu kılmıştır. Kara cümle terimine verilendikkat çekici bu üç anlamın nasıl oluştuğunun bulunması bu makalenintemel amacıdır. Bu çalışmada kara cümle teriminin OsmanlıDönemi’nden günümüze kadar edindiği anlamları sosyo-kültüreldeğişkenlere bağlı olarak bilim dili ve eğitim tarihi açısından kronolojikolarak ele alınmıştır. Elde edilen bulgular örneklerle desteklenmiş veOsmanlıdan başlayarak Cumhuriyet’in ilk dönemini de kapsayacakbiçimde bir semantik yol izlenmiştir. Böylece, bu çalışmayla teriminsözlüklerdeki asıl anlamından farklı anlamlarına giden süreci tespitedilip sözlüklerdeki anlamlarına katkı sağlanması amaçlanmıştır.