Gizemli Bir Başlangıç, İlahi Bir İz: Mitolojik Öykülerin ve Bizans Tasvir Sanatına Yansıyan Temsillerin Işığında Yumurtanın Bizans İkonografisinde Yer Alan Biçim ve Sembolizminin Yorumlanması

Abstract

İnsanoğlu, evren üzerinde varlığının başladığı ilk andan itibaren “yaratılış hakikati”nin sırrını çözmeye çalışmıştır. İlk olarak yaratılış sebebinin ne olduğunu, varlığının içerisinde bulunduğu evren için ne ifade ettiğini; görev ve sorumluluklarının neler olduğunu sorgulamıştır. İçsel bir arayışla ve bulduğu cevaplarla evrimsel gelişimine ve kültürel ilerlemesine bir ivme kazandıran, varlığına ve sahip olduğu güce dair bir sınır çizen insan, bir sonraki aşamada yaratılışı sağlayan ana gücün ne ya da kim olduğu esasını tartışmaya başlamıştır. Çeşitli dinamikler üzerinde düşünmüş ve en nihayetinde konuyla ilgili içeriği birbirinden farklı cevaplara ulaşabilmeyi başarmıştır. “Yaratan” ve “yaratılan” metaforunun tanımlanmasında karşılaşılan en dikkat çekici cevabı, yaratıcı gücün yumurtayla ilişkilendirilerek açıklandığı biçim oluşturmuştur. Burada, yumurta her şeyin başlangıcını oluşturan bir hakikat olarak tanımlanmış, onun bu başlangıcı oluşturan ana kudrete işaret eden önemli bir sembol olarak kullanıldığı vurgulanmıştır. Yumurtanın sahip olduğu form ve formuna yüklenen sembolik anlamıyla kullanılan bu şekli, en çok farklı kültür ve medeniyetlere ait olan kozmogonik mitlerde karşımıza çıkmıştır. Yumurta ve onun yüklenmiş olduğu sembolik anlam, aslında sadece yaratılış esasının anlatıldığı bu öykülerin içeriğinde yer almamıştır. Nitekim yumurtanın farklı kültürlerde ritüellerin ve geleneklerin biçimlenişinde de önemli roller üstlendiği takip edilebilmiştir. “Yaratılış” sembolü olarak görülen ve “kutsal” sayılan, zaman ve coğrafya fark etmeksizin farklı kültürler tarafından benzer biçim ve anlamlarda kullanıldığı tespit edilebilen yumurta, Hıristiyanlığın sadık taraftarlarından olan Bizans İmparatorluğu’nda da benzer anlamlarda kullanılmıştır. Bizans’ta, yumurtanın Ortodoks Hıristiyan geleneğindeki Paskalya Bayramı’nın içeriğinde yer alan biçimi ile benzer anlam ve görevlerle dönem tasvir sanatında işlenen biçimi, bu durumun en güzel ve en önemli ispatlarından birini oluşturmuştur. Bizans’ta, Paskalya Bayramı’yla ilişkili olarak özellikle “diriliş” ve “yaşam” kavramlarıyla özdeşleştirilen yumurtanın bu iki anlam haricinde ayrıca; yenilenme, doğum, bereket, doğurganlık, ölümsüzlük, temizlik, saflık, mükemmellik gibi pek çok olumlu kavramla bütünleştirildiği ve bu olumlu anlamlarla bütünleşen şeklinin dönem tasvir sanatında yer aldığı görülmüştür. Farklı konu ve kahramanlar üzerinden giden hikayelerin konu edinildiği kompozisyonlarda sanatçıların eserlerinde belirtilen bu anlamları vermede yumurtayı önemli bir sembol olarak kullandığı izlenebilmiştir. Bu çalışmada, evrenin ya da yaşamın yaratılışıyla ilişkilendirilen, bu bağlamda yaratılış meselesinin anlamlandırılmasında \"başlangıç\" ve \"ilk iz\"in verilmesinde bir öz olarak kullanılan yumurtanın; farklı dönem mitlerinde nasıl kullanıldığına, bu kullanımların sanat sahasına hangi biçimlerle yansıtıldığına kısaca değinilecek, daha sonra konunun Bizans ikonografisinde yüklenmiş olduğu anlam, yumurtayla ilişkili birtakım anlamsal kurguların yakalanabildiği hikayelerin tasvir sanatında konu edinildiği örnekleri üzerinden gidilerek açıklanmaya çalışılacaktır.