Fârâbî'den Kutbuddin Râzî'ye Madde ve Cihet: Kutbuddin Râzî’nin Mütekaddimûn ve Müteahhirûn Ayrımı Takip Edilebilir mi?

Abstract

Bu çalışma, İslam mantık geleneğinde önemli bir yeri olan “madde” ve “cihet” kavramlarını inceleyerek Kutbuddin Râzî’nin (ö. 766/1365) bu bağlamdaki yaklaşımını ele almaktadır. 14. yüzyılın önemli mantıkçı ve filozoflarından Kutbuddin Râzî Levâmiu’l-esrâr ve Muhâkemât adlı eserlerinde mantıkçıların modalite konusunda özellikle de madde-cihet ayrımı etrafında mütekaddimûn ve müteahhirûn olarak ikiye ayrıldıklarını ifade etmekte ve ayrıştıkları hususları belirtmektedir. Görebildiğimiz kadarıyla bu meselede böyle bir ayrımın var olduğu ilk defa kendisi tarafından dile getirilmiştir. Makalede, özellikle mütekaddimîn ve müteahhirîn olarak ikiye ayrıldığı öne sürülen mantıkçılar arasında söz konusu kavramlara yüklenen anlam farklılıkları analiz edilmiştir. Çalışma, klasik mantık literatüründe geçen örnekler, tanımlar ve tartışmalar üzerinden ilerleyerek bu ayrımın gerçekten ne derece anlamlı olduğunu ve İslam mantık geleneğinde takip edilir olup olmadığını tartışmaktadır. Ayrıca, Râzî’nin ilgili kavramları nasıl yorumladığı, bu yorumların sistematik bir farklılığa mı işaret ettiği yoksa terminolojik bir tercih mi olduğu sorusu çerçevesinde analiz edilmiştir. Kutbuddin Râzî, madde-cihet ayrımında mütekaddimûn ve müteahhirûn arasında keskin bir ayrım olduğunu öne sürse de, bu ayrımın tüm hatlarıyla net bir şekilde var olduğu söylemek güçtür. Metinler üzerinde yapılan incelemeler, Fârâbî’den Hûnecî’ye kadar uzanan süreçte, belirli görüş ayrılıkları olsa da, madde-cihet ayrımı hususunda fikirlerde radikal kopuşlardan çok, kavramsal bir dakikleşme ve düşünsel süreklilik olduğunu göstermektedir. Râzî’nin bu ayrımı büyük bir ıstılah farkı olarak görmesi, aslında zamanla gelişen dil ve üslup farklılıklarının kendisi tarafından belirli bir tarzda yorumlanması olarak değerlendirilebilirThis study examines the concepts of matter (m?dda) and modality (jihha), which occupy a significant place in the Islamic logical tradition, and analyzes the approach of Kutb al-D?n al-R?z? (d. 766/1365) within this context. As one of the prominent logicians and philosophers of the 14th century, al-R?z? states in his works Law?mi? al-asr?r and al-Mu??kam?t that logicians are divided into two groups—mutaqaddim?n (the earlier ones) and muta?akhkhir?n (the later ones) —particularly with respect to modality, and more specifically around the matter–modality distinction. As far as we can observe, this is the first time such a division is explicitly articulated in relation to this issue. The article analyzes the differences in meaning attributed to these concepts, especially among the logicians who are claimed to be divided into mutaqaddim?n and muta?akhkhir?n. The study proceeds through examples, definitions, and discussions found in classical logical literature, and questions how meaningful this distinction truly is and whether it can be consistently traced in the Islamic logical tradition. Furthermore, it investigates how al-R?z? interprets these concepts, and whether his interpretations point to a systematic difference or merely reflect a terminological preference. In conclusion, although Kutb al-D?n al-R?z? claims a sharp distinction between the mutaqaddim?n and muta?akhkhir?n in terms of the matter–modality dichotomy, it is difficult to affirm that such a distinction exists in a fully clear and comprehensive manner. Analyses of the texts show that, although there are certain differences of opinion throughout the period stretching from al-F?r?b? to al-Kh?naj?, what appears in regard to the matter–modality distinction is less a radical break and more a conceptual refinement and an intellectual continuity. That al-R?z? views this distinction as a major terminological shift may in fact be considered as his own interpretation of the differences in language and style that had developed over time.