Online Dispute Resolution in Turkish and Kazakhstan Law

Abstract

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte çevrimiçi iletişimin ilerlemesi, aynı zamanda siberuzayın kısıtlamalardan arınması ve ortak alana dönüşmesiyle başlayan yeni tür problemlerin ortaya çıkması uygun çözüm yollarını gerektirmeye neden oldu. Çevrimiçi uyuşmazlık çözümü (ODR), teknolojilerin gücünü geleneksel uyuşmazlık çözüm yöntemleriyle birleştiren benzersiz bir araç olarak ortaya çıktı. E-müzakere, e-arabuluculuk ve e-tahkim gibi çevrimiçi yöntemlerin, ayrı ayrı veya birlikte uygulandığında, maliyet ve zaman tasarrufu sağladığı kanıtlanmıştır. Buna rağmen, ODR prosedürleri COVID-19 salgını nedeniyle yaygın olarak kullanılmaya başlanana kadar tartışmalara konu olmaya devam etmişti. İlk başta, çevrimiçi uyuşmazlık çözümü sadece dijital platformlarda ortaya çıkan uyuşmazlıkların çözüm süreci olarak algılanıyordu. Günümüzdeyse, bu yöntemlerin etkinliği ve kolaylığı yüzünden, çevrimiçi veya çevrimdışı olmasına bakılmaksızın birçok uyuşmazlık türüne uygulanmaktadır. Bu çalışmanın amacı çevrimiçi uyuşmazlık çözümü sisteminin özelliklerini, artılarını ve eksilerini incelemektedir. Aynı zamanda, çevrimiçi uyuşmazlık çözüm türlerini uluslararası düzenlemeler ve ülkelerin uygulama deneyimleri ile birlikte araştırmaktadır. Ayrıca bu çalışma, çevrimiçi uyuşmazlık çözümü süreçlerini yürütmek amacıyla icat edilen veya uygulanan mevcut platformları ve uygulamaları tetkik etmektedir. Özellikle, Türk ve Kazakistan mevzuatını karşılaştırmalı olarak analiz etmek ve çevrimiçi uyuşmazlık çözümü yöntem ve platformlarının prosedürlerimize olası uygulama yollarını araştırmaktadır. Çevrimiçi uyuşmazlık çözümü yöntemleri, özellikle e-ticaret, tüketici hakları, iş ilişkileri ve uluslararası ticaret gibi alanlarda daha çok kulanım görmektedir. Genellikle, e-ticaret alanında tüketiciler ve satıcılar arasındaki uyuşmazlıkların tabiatı daha çok düşük maliyetli ya da uzak mesafeli oluyor. Dolayısıyla, tarafların ortaya çıkmış sorunları mahkemeye başvurması için harcayacak maliyetleri, çözüm süreci gerektiren zaman ve bir arada bulunma amacıyla ödenecek seyahat masrafları uyuşmazlık nedeninin değerini her türlü aşar. İş ilişkilerinde ise, çalışanlar veya şirketler arası uyuşmazlıklarında tarafların bir araya gelmesi onların arasında psikolojik baskı yaratabilir, çözüm sürecinin çevrimiçi sağlanması bunun gibi olaylarda büyük bir avantaja dönüşür. Böylece, hizmet ve iş sözleşmelerindeki anlaşmazlıklar etkili bir şekilde çabuk çözüme ulaşabiliyor. Ayrıca, uyuşmazlık taraflarının farklı ülkelerde bulunması onların ortak nokta ve mevzuat bulmalarını çözüm süreci boyunca daha da zorlaştırıyor. Bu yüzden, uluslararası tahkim ve arabuluculuk süreçleri ülkeler arası uyuşmazlıklara uygun çözüm olabilir. Bu yöntemlerin birçok avantajları var, zaman ve maliyet tasarrufu sağlaması dışında, kullanıcıların farklı kesimlerine kolay adalete erişimi ve karşı taraflar arasındaki iletişimi basitleştirmeyi sağlamaktadır. Örneğin, şu an Türkiye’de geleneksel mahkemelerde iş yoğunluğu dolayı çoğu işlerin çözülmesi aylar hatta yıllardır sürebiliyor, bu kıyasta ODR yöntemleri daha hızlı ve uyuşmazlık tarafları için uygundur. Buna ek olarak, coğrafi engelleri kaldırır, taraflar geleneksel mahkemeye gelme, bir alanda bulunma ve yol maliyetleri gibi dezavantajlardan serbest olur. Dünyanın her yerinden, her zamanda katılabilirler ve dil farklılıkları da yeni teknolojilerin desteğiyle artık bir engel olmayacaktır. Ayrıca, geleneksel yöntemlere karşıtı çevrimiçi uyuşmazlık çözüm yöntemleri daha esnektir, tarafların istekleri, ihtiyaçları ve zaman ayarlarıyla düzenlenebilir bir rahat çözüm sürecidir. Çevrimiçi uyuşmazlık çözümleri içinde, e-müzakere, dünyadaki en yaygın yöntemlerin biridir. Genelde, insanlar müzakere ettiklerinin farkında olmadan bile bu metodu kullanıyorlardır, buna neden müzakerenin ilk baştan insanlar arasındaki temel iletişim yöntemi olmasıdır. Bu metot, taraflara doğrudan, üçüncü taraf katmadan platformlar üzerinde iletişim kurarak sorunlarını çözmeye imkân sağlıyor. Ayrıca, çözüm süreci yapay zekâ araçları ve otomatik sistemler üzerinde destekleniyor. E-arabuluculuk, ortaya çıkan uyuşmazlığı başarılı bir sonuca ulaştırmak için üçüncü taraf desteği yani arabulucunu davet ederek çözüm sürecini sürdürmek. Arabulucu tarafları ayrı ayrı dinleyerek, onlara kendi görüşlerin yeterli bir şekilde anlatmaları ve ortak bir noktaya gelmeleri için imkanlar sağlar, ancak onun tavsiyeleri ve kararları zorunlu değil, nihai karar hakkı taraflara aittir. E-tahkim ise, e-arabuluculuktan en önemli özelliği bu çözüm yönteminin son kararının mahkemeler tarafından tanınıp, uygulanması. Taraflar bu yöntem türünü seçerken, hakemin son kararı bağlayıcı olacağına hazır olmaları önemlidir. Ayrıca, elektronik tahkimde, bütün belgeler e-ortamda kaydedilip taşınabilir veya sanal platformlarla prosedür desteklenebilir. Bütün avantajlarına rağmen, çevrimiçi uyuşmazlık çözüm yöntemlerin de dezavantajları var, bu çalışma onları inceleyerek çözüm yollarını bulmaya yöneliktir. Çevrim içi uyuşmazlık çözüm yöntemlerin kullanımındaki ilk zorluk, internete kolayca erişim ve yeni teknolojileri kullanma yeteneğine sahip olmamaktır. Buna neden, genelde büyük ve merkezi şehirler dışındaki bölgelerde internete erişim kısıtlı ve aynı anda toplumun bazı kesimleri yeni teknolojileri kullanma eğitimine ihtiyaçları olabilir. Böylece, taraflar arasında eşitsizlik doğabilir ve çözüm süreci başarısız sonuca ulaşabilir. Bir sonraki dezavantaj, uluslararası uyuşmazlıklarda hukuki sorunların ortaya çıkmasıdır. Örneğin, yargı bölgelerinde bazı uluslararası anlaşmaların tanınmaması ve dolayısıyla yöntem sonucunda alınan kararların uygulanmamak durumudur. Öte yandan, tarafların çevrimiçi platformlara güven eksikliği ve teknolojilerin iki tarafa aynı şekilde adil imkân sağlaması hakkında endişeli olmaları. Günümüzde, siber saldırılar, teknolojik hatalar ve bağlantı kopukluğu gibi sorunlar bu süreci daha da zorlaştırıyor. Ayrıca, yüksek maliyetli veya büyük şirketler arası uyuşmazlıklarda sürecin tamamen gizli olmasına özellikle önem veriliyor ve bunun gibi çevrimiçi riskler göze alınması mümkün değil. Teknoloji kullanımında pek bilgiye sahip olmayan veya geleneksel uyuşmazlık çözümü yöntemlerine alışan taraflar için prosedürün tamamen çevrimiçi olması belirsizlik hissi yaratabilir. Böylece, geleneksel yöntemlerde yüz yüze görüşmelerin insan iletişimine veren etkisi, çevrimiçiyken eksik kalabilir gibi korkular yaratabiliyor. Son olarak, çevrimiçi uyuşmazlık yöntemleri birçok avantajlar sunsa da aynı anda dijital sorunlar, iletişim kopukluğu veya gizlilik riskleri gibi bir sürü dezavantajları ortaya çıkarıyor. Bu yüzden, bu dezavantajları daha detaylı incelemek, onları aşmak için dünya çapında denetimleri bulmak ve çözüm yollarının dikkatle ele alınması kendi ülkelerimizde etkili çözümler bulmaya bire bir imkân sağlıyor. Tezin ilk bölümünde çevrimiçi anlaşmazlık çözümünün genel kavramı ve yasal çerçevesi ele alınmaktadır. E-müzakere, e-arabuluculuk ve e-tahkim gibi yöntem türleri ayrı ayrı araştırılacaktır. Böylece, her türüne detaylı bir şekilde gelişimi, yürütülmesi ve türleri hakkında inceleme yapılmaktadır. Onların artıları ve eksikleri, özellikleri araştırılmaktadır. Devamında, her yöntem önce geleneksel haliyle açıklanmakta, ardından çevrimiçi versiyonları örnek platformlarla desteklenerek sunulmaktadır. E-müzakere kısmında, müzakere türleri ve bunların dijital ortamdaki işleyişi incelenmekte; e-arabuluculuk bölümünde WIPO, eBay ve ICDR gibi platformlar örnek olarak gösterilmekte; e-tahkim kısmında ise yine ICDR, eBRAM ve ICC gibi kurumların online hizmetlerine yer verilmektedir. Bu bölümde her yöntemin işleyişi, yapısı, avantajları ve sınırlılıkları karşılaştırmalı biçimde değerlendirilerek, çevrimiçi yöntemlerin geleneksel yöntemlere alternatif olarak nasıl şekillendiği ortaya konmaktadır. Böylece ODR’nin temel yapı taşları ve teorik temelleri açık bir şekilde anlaşılır hale gelmekte, sonraki bölümlerde yapılacak pratik analizler için zemin hazırlanmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümü ise, çevrimiçi uyuşmazlık çözümü yöntemlerini uygulama zorlukları ve onların çözümleri üzerine odaklanılmıştır. İlk kısımda CyberSettle, Clicknsettle ve Modria gibi ODR platformları ele alınmakta; bu platformların yapısı, sunduğu hizmetler ve çözüm süreçleri detaylı olarak açıklanmaktadır. Bölümün ikinci kısmında ise Singapur ve Birleşik Krallık gibi ülkelerde ODR uygulamaları ve sistemleri analiz edilmekte, bu ülkelerdeki dijital uyuşmazlık çözüm mekanizmalarının genel hukuk sistemi içindeki rolü değerlendirilmektedir. Ayrıca, bu sistemlerin ne ölçüde etkili olduğu, hangi alanlarda daha çok tercih edildiği ve teknolojik altyapılarının kullanıcı deneyimine etkisi gibi konular da dikkate alınmaktadır. Böylece bu bölüm, farklı yargı sistemlerinde ODR’nin gelişimi hakkında kapsamlı ve karşılaştırmalı bir bakış açısı sunmaktadır. Tezin üçüncü bölümünde Türkiye ve Kazakistan’da çevrimiçi uyuşmazlık çözüm yöntemleri irdelenmektedir. Önce, çevrimiçi uyuşmazlık çözüm yöntemlerinin Türkiye’deki hukuki tanınması incelenmektedir. Devamında, aynı şekilde Kazakistan’da çevrimiçi uyuşmazlık çözüm yöntemleri nasıl uygulandığı, hukuki tanınması ve şu anki yeri analiz edilmektedir. Bölümün devam eden aşamasında, iki ülkedeki ODR metotlarının uygulanması detaylı incelenerek karşılaştırmalı analiz yapılmaktadır. Yani, iki ülkeye de ait bu konudaki benzerlikler veya farklılıklar tespit edilmektedir. Türkiye ve Kazakistan arasındaki farklılıklar incelenerek, etkili olan metotlar veya platformlar ödünç alınabilir ve uyarlanabilir. Bu karşılaştırma hem mevcut uygulamaların iyileştirilmesi hem de yeni düzenlemelere ışık tutması açısından önemlidir. Ayrıca, iki ülkenin dijitalleşme düzeyleri ve hukuki altyapıları dikkate alınarak, daha verimli ve erişilebilir çevrimiçi uyuşmazlık çözüm modelleri geliştirilebilir. Bu bölüm, aynı zamanda bölgesel iş birliği olanaklarına da zemin hazırlamaktadır. Tezin son kısmında ise, çalışmada toplanan tüm bilgiler sonuçlandırılmaktadır. Günümüzde, çevrimiçi uyuşmazlık çözümü birçok alanda geleneksel mahkeme prosedürlerine etkili alternatif olarak başarılı bir şekilde uygulanmaktadır. Buna rağmen, hukuki tanınma veya teknolojik destek gibi alanlarda farklı zorluklar ele alınarak birçok yeni çözüm yolları bulunmalı. Ancak, bu günkü yaygınlaşma hızına bakarak gelecekte bu yöntemlerin geniş bir kullanım alanı bulup, etkili olacağı öngörülmektedir.

Progress of online communications, that took its beginning from turning Cyberspace to free from restrictions common space and developed along with information and communication technologies improvement, also caused new types of problems which requested convenient ways of solutions. Online dispute resolution, appeared as a unique instrument combining capabilities of technologies with traditional method of dispute resolution. From the moment of its first application these online methods, like e-negotiation, e-mediation and earbitration proved to be cost-effective and time saving, regardless separately or all together. Nevertheless, ODR procedures remained as the subject of controversies till its wide implementation during COVID-19 pandemic. However, today it is applied to many types of disputes, regardless of whether they occur online or offline, due to the effectiveness and convenience of this method. The objective of this work to open characteristics, pros and cons of ODR system. This thesis examines types of online dispute resolution along with international regulations and countries implementation experiences. Furthermore, the purpose of this work to explore existing platforms and applications invented or applied in order to conduct ODR processes. Also, the purpose of this work, to comparatively analyze Turkish and Kazakhstan legislation as well as research of possible ways of application ODR methods and platforms into our procedures.