1855 Bükreş’te Basılan “Bulgar Dilindeki Türkçe ve Yunanca Kelimeler Sözlüğü” Üzerine Bir İnceleme

Abstract

XIX. yüzyılın ikinci yarısı Bulgaristan’da milliyetçilik akımlarının tesiriyle dilde sadeleştirme ve yabancı sözcüklerden arınma çalışmalarında önemli bir artış gözlenmiştir. Ulus bilinci ön plana çıkan Bulgar milleti, dilini arındırma yoluna gitmiştir. İşte bu dönemde sözcükleri Mihaila Pavleva tarafından derlenen, dizgisi Plevneli Aleksandır T. Jivkov tarafından yapılan “Bulgarca’daki Türkçe ve Yunanca Kelimeler Sözlüğü” 1855 yılında Bükreş’te İ. Kopaynikov matbaasında basılmıştır. Dilciler Mihail Pavlev ve Aleksandır T. Jivkov hakkında kaynaklarda yeterince bilgi bulunmamaktadır. V. Küvlieva’nın aktardığına göre Aleksandır T. Jivkov bir dönem N.Gerov’un öğrencisi olmuştur. İki yazarın Bükreş’te ticaretle uğraştıkları kaydedilmiştir. Hazırladıkları sözlük incelendiği zaman yazarların basın yayın faaliyetlerinden uzak oldukları anlaşılmaktadır. N. Gerov, N. Palauzov, E. Vaskidovic ve Karaminkov kardeşlerin aktardığına göre 1855 yılında basılan sözlüğün çalışmalarına en az bir yıl önce başlanmıştır. Bu süre zarfında sözcükler derlenmiş ve gerekli çalışmalar yapılmıştır. Sözlük 62 sayfa olup 1500 Türkçe kelime alfabetik sıraya göre dizilmiştir. Türkçe kelimelerin açıklamaları Bulgarca olarak verilmiştir. Bu kelimelerin 100’ e yakını Türkçe vasıtasıyla Bulgarcaya geçen Yunanca kelimelerdir. Yunanca kelimeler“??.(gr.)” kısaltmasıyla belirtilmiştir. Sözlük Bulgarcadaki Türkçe kelimelere ilk defa dikkat çekmesi bakımından son derece önemlidir. 1855 yılına kadar Bulgaristan’da bu muhtevada bir sözlük yayınlanmamıştır. Sözlükteki sözcükler tematik sınıflandırmaya tabi tutulduğu zaman Türkçeden Bulgarcaya tıp, aletler ve eşyalar, ticari ve mesleki kavramlar, yaşama dair kavramlar, dini terminoloji, ordu, asker ve askerliğe dair sözcükler, idari ve siyasal kavramlar, sayı birimleri, ölçümler, geometrik unsurlar, renkler ve renklerle ilgili kavramlar, ünlemler gibi çok farklı alanlarda sözcüklerin geçtiği tespit edilmiştir. Sözlükte yer alan bazı Türkçe kelimeler şu şekildedir: (aladjiya) < alaca, ?????????? (alaştisvam) < alışmak, ??????? (andjak) < ancak, ???????? (afettim) < affettim, ?????????? (baktisvam) < bakmak, ???????? (barabar) < beraber, ???????????? (başardisvam) < başarmak, ??????ı? (varakliye) < varaklı, ???????????? (verderisvam) < vermek, ????ı? (gaaziya) < gazi, ???????????? (geçindisvam) < geçinmek, ??????????? (danaştisvam) < danışmak, ???? (dara) < dara, ????? (dayma) < dayma, ?????? (darçin) < tarçın, ???????ı? (dayanaliya) < dayanıklı, ????-???? (deve-kişu) < deve kuşu, ???????? (evallahı) < eyvallah, ????????????? (eglendisvamsya) < eğelenmek, ??????? (elbetta) < elbette, ?????? (iteatı) < itaat, ????? (iştahı) < iştah, ?????????? (kazdisvamı) < kazmak, ??????? (kambur) < kambur, ??????? (kefsizı) < keyifsiz, ???? (kyarı) < kar, ??????? (maşalla) < maşallah, ????? (müjde) < müjde Araştırmada, sözlük hakkında bilgi verilecek olup sözlükteki kelimeler üzerinde genel bir değerlendirme yapılacaktır.