XVI. Yüzyıl Türkçe seyahatnamelerinde acâib

Abstract

Bulunduğu metin türlerine göre doğaüstü veya doğada var olan bir nesne, kişi, tutum veya olaya karşı şaşkınlık ve garipseme duygularını ifade etmek için kullanılan acâibin yoğun olarak yer aldığı yazın türlerinden biri de seyahatnamelerdir. Bu makalede; sağlam bir temeli bulunmayan ve Ortaçağ döneminde kaleme alınan doğa tarihine yönelik Arapça ansiklopedik eserlerin bilimsel ciddiyetten uzak olduğunu ima eden ajâib literature tezi yerine Shrinx von Heesin acâib içeren farklı türdeki metinlerin bulunduğu ve türlerin farklılığına göre acâibin de farklılaşıp çeşitlendiği tezi benimsenerek XVI. yüzyıl Türkçe seyahatname türündeki metinlerde yer alan acâib ele alınmıştır. Bu bağlamda öncelikle ajâib literature tezi ve buna karşı geliştirilen tez üzerinde kısaca durulduktan sonra acâibin ne olduğu hakkında bilgiler verilmiştir. Daha sonra makalenin omurgasını oluşturan XVI. yüzyıl Türkçe seyahatname metinleri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Ortaçağ dönemi Arap coğrafyacı ve seyyahların gözlem ve derlemelerinden XVI. yüzyıl Osmanlı dünyasına aktarılan acâib ve Osmanlı seyyah ve coğrafyacılarının bizzat kendi gözlem ve derlemelerine dayanan acâib başlıklarına bağlı kalınarak, coğrafya, sergüzeştname ve esaretname gibi türlerle kesişen XVI. yüzyıl Türkçe seyahatname metinlerindeki acâibin ne olduğu ve ne şekilde bu metinlerde yer aldığı hakkında bilgi verilmiştir.