Zorunlu vatandaşlık davranışlarının öncülleri: Belediye çalışanlarında kamu hizmeti motivasyonu merkezli bir araştırma

Abstract

Çalışanların örgüt içindeki olağan yükümlülük ve görev sınırlarını gönüllü biçimde aşarak rollerinin ötesine geçen davranışlar sergilemeleri, örgütlerin hedeflerine ulaşmasında kritik bir rol oynamaktadır. Bu tür rol ötesi davranışlar literatürde örgütsel vatandaşlık davranışları (ÖVD) olarak tanımlanmaktadır. Ancak görünürde ÖVD ile benzerlik gösteren, fakat gönüllülükten ziyade zorunluluk temelli olarak ortaya çıkan zorunlu vatandaşlık davranışları (ZVD), örgütsel vatandaşlığın "olumsuz yüzü" ya da bir tür "illüzyonu" olarak değerlendirilmektedir. ZVD'de gönüllü katkının yerini örgütsel baskı unsurları almakta ve bu durum çeşitli olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir. Küreselleşme ile birlikte gelişen yeni kamu yönetimi anlayışları, günümüz kamu kurumlarının, özellikle belediyelerin görev alanlarını genişletip çeşitlendirmiştir. Bu yoğunlaşan görevlerin etkin biçimde yerine getirebilmesi ve performans hedeflerine ulaşabilmesi için en temel unsur ise insan kaynağıdır. Gelişen yeni anlayışlar, kamu personelinin rolünde de değişikliklere yol açmış ve üzerindeki performans beklentisini arttırmıştır. Belediyelerde de insan kaynağından azami düzeyde yararlanılmasında çalışanların ekstra roller üstlenmeleri veya çeşitli kurumsal ve bireysel baskıların etkisiyle zorunlu vatandaşlık davranışları sergilemeleri mümkündür. Bu çalışma kapsamında, ilgili teoriler ışığında, ZVD'yi etkileyen seçilmiş bireysel öncüller incelenmiş; araştırma modeli kapsamında bireysel öncüllerin ZVD üzerindeki etkileri ve ZVD'nin kamu hizmeti motivasyonu (KHM) üzerindeki yansımaları analiz edilmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nde görev yapan memur, sözleşmeli personel, işçi ve belediye şirketi çalışanlarından oluşan 521 kişilik bir örneklem üzerinden yürütülen araştırmada, veriler anket yöntemiyle toplanmıştır. Toplanan verilerin analizinde açımlayıcı faktör analizi için SPSS 22.0 paket programından, doğrulayıcı faktör analizi ile Yapısal Eşitlik Modelinin oluşturulmasında ise R programlama dilinden (R Core Team, 2023) faydalanılmıştır. Bulgular, bireysel öncüllerin ZVD üzerinde anlamlı etkiler oluşturduğunu ve ZVD'nin KHM'yi azalttığını göstermektedir. Sonuç bölümünde, ZVD'nin ortaya çıkışını sınırlandırmak ve kamu hizmeti motivasyonunun sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla yönetsel ve politik düzeyde öneriler geliştirilmiştir.In organizations, employees' voluntary engagement in behaviors that go beyond their ordinary duties and responsibilities plays a critical role in achieving organizational goals. Such beyond-role behaviors are defined in the literature as organizational citizenship behaviors (OCB). However, behaviors that appear similar to OCB but emerge on the basis of obligation rather than voluntariness, known as compulsory citizenship behaviors (CCB), are considered the "negative side" or a kind of "illusion" of organizational citizenship. In CCB, voluntary contribution is replaced by organizational pressures, which may lead to various adverse consequences. With globalization, New Public Management (NPM) approaches have expanded and diversified the functional domains of contemporary public institutions, particularly municipalities. The most essential factor enabling the effective fulfillment of these expanding responsibilities and the achievement of performance objectives is the human resource. Emerging managerial paradigms have also reshaped the role of public personnel and heightened the performance expectations placed upon them. In municipalities as well, maximizing the benefits derived from human resources may require employees to undertake extra roles or to exhibit compulsory citizenship behaviors under the influence of various institutional and individual pressures. Within the scope of this study, selected individual antecedents affecting CCB were examined in the light of related theories; within the research model, the effects of individual antecedents on CCB and the reflections of CCB on public service motivation (PSM) were analyzed. The research was conducted on a sample of 521 employees, including civil servants, contracted staff, workers, and municipal company personnel, working in the Istanbul Metropolitan Municipality, and the data were collected through the survey method. In the analysis of the collected data, SPSS 22.0 software was used for exploratory factor analysis, while R programming language (R Core Team, 2023) was employed for confirmatory factor analysis and the construction of the Structural Equation Model. The findings reveal that individual antecedents have significant effects on CCB and that CCB decreases PSM. In the conclusion section, some managerial and policy recommendations were developed to limit the emergence of CCB and to ensure the sustainability of public service motivation.