Diyarbakır İli, Çınar İlçesi, Özgider Mezrası Kurtarma Kazısı: Geç Roma - Erken Bizans Dönemi’ne Ait Zemin Mozaiğinin İkonografik ve İkonolojik Olarak İncelenmesi

Abstract

2020 yılında, Diyarbakır İli, Çınar İlçesi, Gu?rses Mahallesi, Özgider Mezrası’nda, Diyarbakır Mu?zesi Mu?du?rlu?ğu? tarafından bir kurtarma kazısı yapılmıştır. Yu?ru?tu?len kazı çalışmaları sonrasında, du?zgu?n olmayan taşların sıralanışının takip edilebildiği kadarıyla farklı dönemlerde yapılan eklemelerle genişletildiği anlaşılan, altı odalı kırsal bir villanın duvar ve temel kalıntıları ile bu bu?yu?k kompleksin 6 no.’lu mekân olarak adlandırılan birimi içerisinde bir zemin mozaiği gu?n ışığına çıkarılmıştır. Ağırlıklı olarak beyaz, gri, sarı, kırmızı, turuncu ve siyah renklerdeki tesseraların birleştirilmesiyle oluşturulduğu göru?len eserin, malzeme ve teknik özelliklerinden, su?sleme kompozisyonun oluşumunu sağlayan desen repertuarının sunduğu verilerden ve benzer zaman aralığına ait örneklerle yapılan karşılaştırmalardan hareketle Geç Roma-Erken Bizans Dönemi’ne (İS 4-5. yu?zyıl) ait olduğu du?şu?nu?lmu?ştu?r. Geç Antik Çağ’a tarihlenen bu mozaiğin zemininde dalgalanmalar, kopmalar, çökmeler; yu?zeyinde ise patina (kireçlenme) gibi doğal ve beşerî faktörlere bağlı olarak gelişen tahribat nedeniyle özgu?n yapısını yitirdiği ve gu?nu?mu?ze bu?tu?nlu?ğu?nu? koruyan bir eser olarak ulaşamadığı göru?lmu?ştu?r. Ancak özellikle orta bölu?mu?nu?n çok bu?yu?k bir deformasyona uğradığı ve ciddi ölçu?de tahrip olduğu gözlemlenen eser, var olan tu?m bu olumsuzluklara rağmen farklı açılardan tetkik edilebilmiş, yapılan bu derin ve kapsamlı araştırmayla mozaiğin hem teknik özelliklerinin hem de su?sleme kompozisyonunun biçim ve u?slup özelliklerinin ana hatları belirlenebilmiştir. Bu çalışmada, Diyarbakır’da, Özgider Mezrası’nda yapılan kurtarma kazıları sonrasında ortaya çıkarılan, u?zerinde geometrik ve bitkisel desenler ile hayvan figu?rlerinin yan yana getirilişiyle belli bir su?sleme kompozisyonunun yaratıldığı göru?len zemin mozaiği incelenecektir. Eserin malzeme ve teknik özelliklerinin neler olduğu belirlenecek, su?sleme kompozisyonunu oluşturan betim ögelerinin hem form hem de forma yu?klenen sembolik anlamları analiz edilecek özetle eser, ikonografik ve ikonolojik açıdan ele alınıp yorumlanacaktır. Ayrıca ilk kez bu yayınla tanınacak olan, bulunduğu coğrafya dolayısıyla nadir bir örnek olarak çağdaşı diğer örneklerle bir arada değerlendirilmesi gerektiği du?şu?nu?len zemin mozaiğinin pek çok farklı ölçu?tu?n temel alınarak incelenmesiyle bölge ve yerleşim alanının sanatsal u?retim su?reçlerine, bu su?recin hangi sanatsal gelenekler takip edilerek biçimlendirildiğine ve bölgenin ku?ltu?rel etkileşim sahasının nasıl şekillendiğine dair yeni bilgiler sunulacak, sonuç olarak eserin Geç Roma-Erken Bizans Dönemi Anadolu mozaik sanatı içindeki yeri belirlenmeye çalışılacaktır.In 2020, a rescue excavation in the Özgider Hamlet, Gu?rses Neighborhood, Çınar District, Diyarbakır Province was conducted by the Diyarbakır Museum Directorate. Following the excavations, the wall and floor remains of a six-room rural villa were revealed. Based on the alignment of irregularly placed stones, it appears that the structure was expanded through additions made during different periods. A floor mosaic was also revealed in a part of this large complex, which is called room number 6. The floor mosaic, which appears to be composed of tesserae predominantly in white, gray, yellow, red, orange, and black, is characterized by its material and technical features, it is thought that the artwork belongs to the Late Roman-Early Byzantion period (4th-5th), based on the material and technical characteristics, the data provided by the pattern repertoire that forms the decorative composition, and comparisons with examples from the same time period. It has been observed that this mosaic, dating back to Late Antiquity, has lost its original structure due to damage caused by natural and human factors such as ripples, cracks, and collapses on its floor, and patina (calcification) on its surface, and has not survived to the present day as an intact artwork. However, despite all the negative factors, the artwork, which has particularly undergone significant deformation in its central section and suffered considerable damage, has been examined from various angles. Thanks to this detailed and comprehensive research, it has been possible to determine the main features of both the technical characteristics and the decorative composition of the mosaic in terms of form and style. In this study, it will be analysed a floor mosaic found during rescue excavations in Özgider Hamlet, Diyarbakır, which reveals a decorative composition consisting of geometric and plant patterns and animal figures arranged side by side. This study aims to identify the material and technical features of the mosaic and to analyze the descriptive components of decorative composition by considering both their formal qualities and the symbolic meanings ascribed to them. Ultimately, the floor mosaic will be examined and interpreted through iconographic and iconological approaches. This study also offers the opportunity to examine the floor mosaic, which will be known for the first time in this publication and is considered a rare example due to its geography. The floor mosaic should be evaluated with other contemporary examples based on many different criteria. This study will provide new information about the artistic production processes of the region and settlement area, the artistic traditions followed in shaping this process, and how the cultural interaction area of the region was formed. Consequently, the aim of this study is to determine the place of the artwork within the mosaic art of Anatolia during the Late Roman-Early Byzantine Period.