“Kanon” Dışı Bir “Öteki” Olarak Peyami Safa’nın Değerlerine ve Türkçeye Sahip Çıkışı

Abstract

“Belirli bir odağın beğenisine göre şekillenen kurallar bütünü” anlamındaki “kanon” düşüncesi, baskın sosyal grupların, eğitim kurumlarının, statükoyu temsil eden devletin belirlediği fikirlerden ortaya çıkmıştır. Cumhuriyet'in ilanıyla “laik” düzenin kurulması ardından, ülkeyi çağdaş medeniyetler seviyesinin üzerine ulaştırma hedefi için yapılan devrimleri, yeni rejimin değerlerinin halka benimsetilmesi düşüncesiyle, eğitim sisteminde olduğu gibi sanat ve edebiyatta da devletin desteklediği, ilkelerini “Kemalizm”in belirlediği bir “kanon” oluşturulmuştur. Bu dönemin roman başta olmak üzere edebiyat eserlerinde de yeni bir toplum inşa edilmesi amacıyla çağdaş Batı medeniyetinin değerleri halka benimsetilmeye çalışılmıştır. Bu düşünceyle eserlerini veren Milli edebiyattan beri roman yazan yazarlar (Reşat Nuri, Halide Edip, Aka Gündüz, Yakup Kadri vb.) “kanon”un yazarları haline gelirken, eserleriyle yeni kültürün değerlerini benimsemeyi teşvik etmiş; eski kültürün değerlerinin terk edilmesinin gereğini telkin etmiştir. Bu süreçte romanları üzerinden verdiği mesajlarla “kanon”un benimsediği değerlerin dışında kalan ve geçmiş kültürün mirasına sahip çıkmaya çalıştığı için “öteki” durumuna düşen yazarlar Peyami Safa, Tarık Buğra gibi yazarlar da olmuştur. Onları “kanon dışı” yapan muhafaza etmeye çalıştıkları değerlerdir. Bu çalışmada Cumhuriyet devri Türk romanının usta yazarlarından Peyami Safa (Nisan 1899-Haziran 1961)’nın, Cumhuriyet devri roman “kanon”unun içinde değerlerine sahip çıkan bir “muhafazakâr” olarak farklı tutumu, düşünce eserlerinde yaşadığı değişimlere karşı romanlarında ısrarla savunduğu değerler, bu tutum paralelinde yazarın “Osmanlı Türkçesi” ve “Türkçe” konusunda sergilediği tavır ele alınmıştır. Doküman incelemesi yönteminin kullanıldığı çalışma sonunda yazarın kanon dışı bir “öteki” olarak geleneğin değerlerine sahip çıkma biçimi sanatçının 10 romanı ve makale ve denemelerini içeren düzyazı eserlerinden örneklerle ortaya konulmuştur.