Osmanlı Ülkesinde Bir On Beşinci Asır Memlük Astronomu: Ömer ed-Dımaşkî ve Mîkât İlmi Mecmuası Hamidiye 1453

Abstract

Osmanlılarda bilimsel hareketliliğin başladığı on beşinci asır, bilimsel bilginin İslam medeniyetinde üst düzeye ulaştığı bir dönemdir. Osmanlıların tekerleği yeniden icat etmek gibi bir kaygıları olmadığından, bu tekemmül etmiş bilgi birikimini çeşitli yollarla edinmeyi tercih ettikleri görülür. Yazma eserleri kopyalama, doğudaki siyasi karmaşadan kaçan ulemaya güvenilir yaşam imkânları sunma, medreseler inşa etme bu yollardan bazılarıdır. Cebir, aritmetik, heyet ilmi gibi matematiksel bilimlerin çoğu birbirini takip eden Merâga, Tebriz ve Semerkant okullarından aktarılmıştır. Fakat mîkât ilmi, özgün bir kaynağa sahiptir. On üçüncü ve on beşinci yüzyıllar arasında Memlük astronomları özel olarak mîkât ilmiyle uğraşmış ve bu alanda bilinen en kapsamlı ve yetkin eserleri meydana getirmişlerdir. Doğal olarak Osmanlıların mîkât ilmini benimseyişi de onların çalışmaları üzerinden olur. Bu makale, bu benimseyiş sürecinin tam olarak ne zaman başladığını tartışır ve on beşinci asırda Edirne ve İstanbul’da yaşamış Şam kökenli bir Memlük astronomu olan Ömer ed-Dımaşkî’yi bu sürecin tetikleyicisi olarak tanıtır. Onun hazırladığı mîkât ilmi mecmuası, Hamidiye 1453, ayrıntılı biçimde incelenir ve eserde bulunan deliller üzerinden bu mecmuanın Memlük-Semerkant-İstanbul üçgeninde nasıl bir köprü vazifesi gördüğü ele alınır.