Nâyî Osman Dede, Tahrîr-i Musikî veya Nota-yi Türkî’yi? Ne Zaman Yazdı?

Abstract

Nâyî Osman Dede, Klasik Türk Mûsikisi döneminin önemli \risimlerinden biridir. Onun önemi müzik tarihine ve teorisine \rkazandırdıkları yanında, kendisinden sonrakileri etkileyen bir müzik \ryazısı icat etmesiyle pekişmiştir. Ancak araştırmacılar Nota-yi Türkî\rveya Tahrîr-i Musikî adı verilen müzik yazısını ne zaman icat ettiğine \rdair bir tarih verememiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yapılan bu \raraştırma, E. Popescu-judetz’in “nota sistemini tam olarak hangi \rtarihte oluşturduğunu belirleyemiyoruz” ifadesi bir sonuç mudur yoksa \rüzerinde yeterince incelemesi yapılmamış bir olgu mudur? sorusuna \rcevap bulmak için yapılmıştır. Bu soruya cevap aranırken Osman \rDede’nin biyografisinde aydınlatılması gereken bazı problemlere de \rrastlanmıştır. Bunlar arasında şu sorular vardı: Osman Dede ne zaman \rdoğdu? Biyografi kaynakları ne zaman yazıldı? Kaynakların Osman \rDede’nin biyografisi açısından değerleri nedir? Bu sorularla kendi \rçağında yazılmış üç biyografi kaynağı eleştirildi. Bu eleştiri sonucunda \rkaynaklar arasında Sâkıb Dede’nin eseri diğerlerine göre daha önemli \rbir kaynak olduğu anlaşıldı. Makalede cevapları aranan diğer sorular: \rOsman Dede, ne zaman Galata Mevlevîhânesi’nde müzik eğitimine \rbaşladı? Ne zaman neyzenbaşı oldu ve müzik nazariyatına ilgi duydu? \rMakam canlandırma ile uğraştı mı? Yeni makamlar icat etti mi? Ne \rzaman işittiği müziği yazmaya başlamış olabilir? Kutb-i Nâyî olarak \rne zaman tanınmış olabilir? “Nota-yi Türkî” olarak bilinen eserini, \rKantemiroğlu’nun 1691’de yazımını bitirdiği eserden önce mi, sonra \rmı yazmıştır? Osman Dede Mirâciye ve Mevlevî ayin bestelerini \rne zaman besteledi? Bütün bu sorulara makalede bulunan tespitler şöyledir: 1675’te Edirne’ye gitti ve sonra makam nazariyatı ile \rilgilenmeye başladı, 1680’de neyzenbaşı oldu ve müziğin yazısıyla \rilgilenmeye başladı, 1685-87 çile sonrası evlendi. 1680 sonrası, \rdaha önce adları görülmeyen “gülizar, musikar, şiraz, huzibuselik, \rnevaacem, nevauşşak”ı icat etti; sümbüle, bahrinazik, hicazbuselik, \rmuhalifek, rahatülervah gibi makamları yeniden-canlandırdı. 1688-89 \ryılında Nota-yi Türkî’nin önemli bir kısmını bitirdi, 1691 sonrasında \rilaveler yaptı. 1699-1707 yılları arasında çargâh ve rast, 1710-15 \rarasında hicaz ve uşşak Mevlevî ayinlerini, 1718 yılında Mirâciye’yi \rbesteledi. Osman Dede müzik yazısıyla Kantemiroğlu’nu etkilemiş, \ryazdıklarıyla öncülük etmiştir. Osman Dede hakkındaki nitel yöntemle \ryapılan bu müzikolojik araştırma Kantemiroğlu’nun eserinin yazıldığı \rtarihin 1691-92 yılı olduğunu pekiştirmektedir. Bu tarih Nâyî Osman \rDede’nin verilerini Kantemir’in en iyi değerlendirdiği ve Boğdan’a \ratanmak için eserini II.Ahmed’e sunulduğu tarih olarak kabul gören \rbir tarihtir. Araştırma Nâyî Osman Dede’nin Tahrîr-i Mûsiki yani \rmüziğin yazımı eseriyle, Türk müziği tarihi ile ilgili olduğu kadar \rDünya müzik tarihinin bir parçası olmayı hak ettiğini göstermektedir.