II. MEŞRUTİYET’TEN SONRA İTTİHAT VE TERAKKİ CEMİYETİ’NİN KÜLTÜR POLİTİKALARI ÇERÇEVESİNDE MİLLİ KÜTÜPHANELER PROJESİ: İZMİR VE KONYA MİLLİ KÜTÜPHANELERİ

Abstract

İttihat ve Terakki’nin kütüphanecilik faaliyetleri dolayısıyla başlattığı, milli kütüphane adı verilen bir dizi şehir kütüphanesi kurulmuştur. Bu çalışmada, geliştirilen şehir kütüphanesi politikaları, basın ve yayına intikal etmiş gazete haberleri ve belgeler üzerinden değerlendirilerek söz konusu politikanın 1910’lu yıllardan 1920’li yıllara kadar olan serüveni incelenecektir. Milli kütüphane kavramı ilk defa İttihat ve Terakki döneminde kullanılmıştır. Bundan önce genellikle İstanbul merkezli olmak üzere umumi kütüphane adı altında bir milli kütüphane denilebilecek ve ülkede neşredilen kitapları derleme ve toplama görevini üstlenecek bir merkezi kurum oluşturulmaya çalışılmıştır. Ancak bu kurum Bayezit Devlet Kütüphanesi ile sınırlı kalmıştır. Fakat İttihat ve Terakki Cemiyeti, bu politikayı bütün Osmanlı şehirlerinin önde gelen merkezlerine yaygınlaştırmak amacıyla milli kütüphane adı altında bir dizi kütüphanenin kurulması için teşebbüslerde bulunmuştur. Bu teşebbüslerin sonucunda İzmir, Konya, Trabzon, Eskişehir gibi önemli kent merkezlerinde ilk defa milli kütüphane adıyla kütüphaneler kurulmuş ve bu çerçevede basına intikal eden haberlere göre 1910’lu yılların başından itibaren çeşitli basın organlarında milli kütüphanelere dair haberlerin yayınlandığı tespit edilmiştir. Bu şehirlerde kütüphane kurma girişimlerinden sadece İzmir’deki başarılı olmuştur. 1912 senesinde kurulan İzmir Milli Kütüphanesi günümüze kadar gelmiştir. 1916 senesinde Konya’da kurulan milli kütüphane ise şimdiki Konya İl Halk Kütüphanesinin temelini oluşturmuştur.