MANİHAİST ESKİ UYGUR VE ORTA İRAN METİNLERİNDE NOKTALAMA İŞARETLERİ

Abstract

VIII. yüzyılda Uygur hükümdarı Bögü Kağan’ın Manihaizm’i devletdini olarak resmen kabul etmesiyle birlikte İran dillerinden EskiUygurcaya yoğun bir çeviri akımı başlamış ve Manihaizm’i anlatan pekçok dinî metin Eski Uygurcaya kazandırılmıştır. Manihaist metinlerinçoğu doğrudan ya da dolaylı olarak Orta İran dillerinden Soğdca, OrtaFarsça ve Partçadan tercüme edilmiştir. Bu tarihlerde artık ölü dilhâline gelmiş olan Orta Farsça ve özellikle Partça, Manihaist cemaatinkilise dili olarak en azından XIII. yüzyılın ortalarına kadar Turfan’dakullanılmaya devam etmiştir. Yapılan bu çevirilerle sadece ciddi bir sözvarlığı Türkçeye katılmamış aynı zamanda İran halklarınınkullandıkları yazılar da Uygurlar arasında yayılmıştır. Öte yandan buiki büyük halkın ilişkisi her zaman karşılıklı olmuştur; örneğin, Manive Soğd kökenli Uygur yazıları Eski Uygur toplumunda yaygınlaşırken,Türkçe unvanlar da İrani halklar arasında kullanılmayabaşlanmıştır. Oldukça erken bir dönemde hem Orta İran hem de EskiUygur dillerinde Mani ve Soğd yazılarıyla üretilmiş metinlerde çokişlevli biçimde kullanılan noktalama işaretleri, Turfan bölgesindeki yazılıanlatım kültürünü görebilmemiz ve bu gelenek üzerinedüşünebilmemiz için yeni bir bakış açısı sunar. Manihaist İran ve Uygurmetinlerinde karşılaştığımız noktalama işaretlerinin biçimlerininyanında kullanım işlevleri de benzeşir. Araştırmamız neticesindeManihaist metinlerdeki noktalama işaretlerinin beş temel işlevi tespitedilmiş ve bu işlevler hem Eski Uygur hem de Orta İran metinlerindenaldığımız örneklerle karşılaştırmalı olarak sunulmuştur.