Bilişsel kopma sendromu belirtileri olan ergenlerde duyu profil özelliklerinin incelenmesi ve sosyal geri çekilme ile ilişkisi

Abstract

Bilişsel Kopma Sendromu (BKS), hayallere dalma, zihin karışıklığı ve düşük enerji ile ilişkili belirtileri içeren klinik bir tablodur. Yapılan çalışmalar BKS'de nörofizyolojik uyarılma düzenleme yetersizliklerini göstermiştir. Bu bulgular, duyusal işlemleme güçlüklerine de işaret etmektedir. Duyusal işlemleme güçlükleri; öğrenme, dikkat ve sosyal davranışlar gibi birçok alanda etkili olup sosyal geri çekilmeye yol açabilir. Sosyal geri çekilme utangaçlık, tek başına olmayı tercih etme, sosyal ilgisizlik ve kaçınma gibi farklı nedenlerden kaynalabilir ve BKS ile sıklıkla ilişkilendirilir. Çalışmamızda BKS'de duyusal işlemlemenin duyu profili özellikleri bağlamında incelenmesi ve sosyal geri çekilmenin utangaçlık ve tek başına olmayı tercih etme (TBOTE) nedenlerine duyu profilinin aracılık etkisinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın örneklemi 08.05.2025-08.08.2025 tarihleri arasında Göztepe Prof. Dr. Süleyman Yalçın Şehir Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Polikliniği'ne başvuran BKS Tarama Ölçeği'nde eşik üstü alan çocuk ve ergenler ile ebeveynlerinden oluşmaktadır. Veri toplamada DSM-V temelli yarı yapılandırılmış klinik görüşme, sosyodemografik veri formu, BKS Ölçeği (ebeveyn ve özbildirim), Turgay DSM-IV'e Dayalı Yıkıcı Davranım Bozuklukları Tarama ve Değerlendirme Ölçeği (ilk 18 madde), Adolesan/Yetişkin Duyu Profili Ölçeği, Utangaçlık Ölçeği ve Tek Başına Olmayı Tercih Etme (TBOTE) Ölçeği kullanılmıştır. Çalışmaya kız ve erkeklerden oluşan 11-18 yaş arası (ortalama 15.75 ± 1.89 yıl) 258 katılımcı dahil edilmiştir. BKSÖÖ ile düşük kayıt (r=.673), duyusal arayış (r=.195), duyusal hassasiyet (r=.577) ve duyusal kaçınma (r=.392) arasında anlamlı ilişki gösterilmiştir. BKS Özbildirim Ölçeği (BKSÖÖ) (p <.001), duyusal kaçınma (p <.001) ve duyusal arayış (p <.001) toplam puanlarının utangaçlığı anlamlı öngördüğü bulunmuştur. BKSÖÖ (p=.024), duyusal arayış (p=.003), duyusal hassasiyet (p=.021) ve duyusal kaçınma (p <.001) toplam puanları TBOTE'yi anlamlı olarak ön görmekteydi. İlişkili değişkenler ile yapılan aracılık analizleri; BKS'nin utangaçlık ve TBOTE ile arasında duyusal arayışın ve duyusal kaçınmanın aracı etkisi olduğunu göstermiştir. Çalışmamız, BKS'nin duyusal bileşenlerle anlamlı ilişkili olduğunu ve bu bileşenlerin utangaçlık ile TBOTE'de aracı etkisi olabileceğini göstermektedir. BKS ve eşlik eden sosyal geri çekilmesi olan ergenlerde duyusal işlemlemenin önemli rolü olduğu düşünülmektedir. BKS'de bu ilişkilerin rolünü daha iyi anlamak ve önleyici tedaviler için duyusal temelli müdahalelerin yerini belirlemek için ileri çalışmalara ihtiyaç vardır.

Cognitive Disengagement Syndrome (CDS) is a clinical condition characterized by symptoms such as daydreaming, mental confusion, and low energy. Previous studies have demonstrated that CDS is associated with neurophysiological difficulties in the regulation of arousal. These findings also indicate the presence of sensory processing impairments. Sensory processing difficulties influence multiple domains, including learning, attention, and social behavior, and may contribute to social withdrawal. Social withdrawal can stem from various underlying factors, such as shyness, preference for solitude (PFS), social disinterest, and avoidance, and it is frequently linked to CDS. The present study aimed to investigate sensory processing in the context of sensory profile characteristics among individuals with CDS, and to evaluate the mediating role of sensory profile dimensions in the relationship between CDS and specific forms of social withdrawal, namely shyness and PFS. The study sample consisted of children and adolescents who scored above the threshold on the CDS Screening Scale, along with their parents, and who presented to the Child and Adolescent Psychiatry Outpatient Clinic at Göztepe Prof. Dr. Süleyman Yalçın City Hospital between May 8, 2025, and August 8, 2025. Data were collected using a DSM–5–based semi-structured clinical interview, a sociodemographic data form, the CDS Scale (parent- and self-report versions), the Turgay DSM-IV–Based Disruptive Behavior Disorders Screening and Rating Scale (first 18 items), the Adolescent/Adult Sensory Profile Scale, the Shyness Scale, and the Preference for Solitude (PFS) Scale. The final sample included 258 participants (both male and female) aged 11–18 years (M = 15.75, SD = 1.89). Significant correlations were observed between the CDS Self-Report Scale (CDS-SR) and low registration (r = .673), sensory seeking (r = .195), sensory sensitivity (r = .577), and sensory avoidance (r = .392). Regression analyses revealed that CDS-SR (p < .001), sensory avoidance (p < .001), and sensory seeking (p < .001) significantly predicted shyness. Moreover, CDS-SR (p = .024), sensory seeking (p = .003), sensory sensitivity (p = .021), and sensory avoidance (p < .001) significantly predicted PFS. Mediation analyses further indicated that sensory seeking and sensory avoidance mediated the associations between CDS and both shyness and PFS. Overall, the findings suggest that CDS is meaningfully associated with sensory processing components, which may exert a mediating effect on both shyness and PFS. Sensory processing thus appears to play an important role in adolescents with CDS who exhibit social withdrawal. Further research is warranted to better clarify these relationships and to determine the potential value of sensory-based interventions in preventive and therapeutic approaches for this population.