Bursalı Mahmûd Âgâh/Nâsıh’ın Telife Dönu?şen Tashihleri: Şemseddîn Sivasî’nin Mevlid’i Örneği

Abstract

Bu çalışma, İstanbul doğumlu olup hayatının önemli bir kısmını Bursa’da geçiren Mahmûd Âgâh/Nâsıh (1243–1325/1827–1907) adlı bir mu?stensih ve musahhihin yazma ve matbu metinler u?zerinde gerçekleştirdiği tashih faaliyetlerini ele almaktadır. Su?b?atu?’s-S?lik?n adlı derleme tu?ru?ndeki eserinin yanı sıra bazı Tu?rkçe metinler u?zerinde yaptığı tashihleri gu?nu?mu?ze ulaşan Mahmûd, makalede bir mu?dahaleci bir mu?stensih ve musahhih olarak incelenmektedir. Çalışmada tespit edilebilen tu?m tashihleri göz önu?nde bulundurulmuşsa da Şemseddîn Sivasî’nin Mevlid’i ile Abdî mahlaslı bir şairin Nev-z?uh?r adlı manzumesi u?zerindeki tashihleri merkeze alınarak değerlendirme yapılmış; diğer eserlerdeki tashihlerine ise dolaylı olarak atıf yapılmıştır. Makale, yazma ku?ltu?ru?nde nu?shaların durağan bir yapı arz etmediği, aksine matbaa geleneğinden farklı olarak çok yönlu? dönu?şu?m ve mu?dahalelere açık olduğu ön kabulu?nden hareketle, tashih faaliyetlerini bu dönu?şu?mu?n temel unsurlarından biri olarak ele almaktadır. Bu çerçevede istinsahın doğasına ilişkin teorik bir zemin oluşturulmakta; ardından Mahmûd’un tespit edilebilen tashih faaliyetleri genel hatlarıyla tanıtılmaktadır. Söz konusu iki eser u?zerinde yaptığı tashihlerin kapsamı, yöntemi ve gerekçeleri metin içi örneklerle birlikte analiz edilerek belirli başlıklar altında tasnif edilmektedir. Bu su?reçte özellikle “sebeb-i ta????” ve “if?detu?’l-mu?a??i?” gibi yan metin/ana metin dışı (paratext) tu?ru?ndeki ifadeler birincil kaynak olarak kullanılmış, doğrudan metin u?zerindeki mu?dahaleler de göz önu?nde bulundurulmuştur. Çalışmanın sonuç bölu?mu?nde Mahmûd’un tashihleri, İslam ve Osmanlı yazma ku?ltu?ru? bağlamında değerlendirilmiş; söz konusu faaliyetler matbaa ku?ltu?ru?ndeki tashih pratikleri ile karşılaştırılarak bunların istinsah geleneğiyle olan ilişkisi ortaya konmuştur. Ayrıca Mahmûd’un mu?dahaleleri, Osmanlı telif geleneğinde “diliçi çeviri” kapsamında değerlendirilebilecek bir tu?r yeniden yazım ve metin tenkidi pratiği olarak da yorumlanmıştır. Sonuç olarak, Mahmûd’un sadece imla veya anlam du?zeyinde değil, aynı zamanda u?slup ve estetik kaygılarla da metne mu?dahalede bulunduğu, bu yönu?yle klasik musahhih rolu?nu? aşarak mu?ellif kimliğine yaklaştığı ileri su?ru?lmektedir.This study examines Mahm?d ?g?h/N?sih (1243–1323/1827–1905), who was born in Istanbul and spent a significant portion of his life in Bursa, as a musahhih (textual corrector) and an interventionist copyist through his editorial work on both manuscript and printed Turkish texts, in addition to his compilation titled Su?b?atu?’s-Sâlik?n. While he corrected numerous texts -including many works by İsm?il Hakkı Bursev?, whom he considered his spiritual guide- the article focuses specifically on his emendations of Mevlid by Shams al-D?n Sivas? and the Nev-?uh?r poem by a poet using the pen name Abd?. Although other correction efforts are mentioned as supporting references, the analysis centers primarily on these two examples, examining their discourse and interventions in detail. Adopting the premise that manuscript culture does not present a static textual tradition, but rather one open to transformation in purpose, form, and content—unlike the print tradition—this article situates emendations as a central aspect of such transformations. The study first establishes a theoretical framework concerning the nature of manuscript transmission (istinsah) and the dynamics of textual change, and then identifies and introduces Mahm?d’s editorial practices. It subsequently categorizes and analyzes his emendations in terms of scope, methodology, and motivation, supported by textual examples. While paratextual elements such as “sebeb-i ta????” (“reason for correction”) or “if?detu?’lmu?a??i?” (“statement of the corrector”) serve as primary sources, the actual editorial interventions are also directly examined and thematically classified. In the extended conclusion, Mahm?d’s editorial interventions are contextualized within Islamic and Ottoman manuscript culture. His work is compared to the textual correction practices in the print tradition, and interpreted as a form of intra-lingual translation and crtical edition, characteristic of the Ottoman authorship tradition. Ultimately, it is argued that Mahm?d’s interventions went beyond orthographic or semantic corrections to include stylistic and aesthetic considerations, suggesting that he transcended the classical role of a musahhih and moved toward the role of an author in his own right.