Karahanlı Devletinin konar-göçer kavimlerle olan münasebetlerinin değerlendirilmesi

Abstract

Türk Hakanlığı, Hakaniyye Devleti ve İlekhanlar gibi farklı isimlerle de bilinen Karahanlı Devleti 840 yılında Uygur Kağanlığının Kırgızlar tarafından yıkılması sonrasında neşet etmiş ve Türkistan adı verilen bölgede varlığını 1212 tarihine kadar sürdürmüştür. Afrasiyab’ın hanedanın ceddi olarak bilinmesi nedeniyle devletin hanedanına Âl-i Afrasiyab denmiştir. Bu hanedanın Yedisu bölgesinde Balasagun merkezli olarak kurduğu bu devlet daha sonraki tarihlerde Sâmânî ve Hoten gibi devletlerle yapılan savaşlar ve mücadeleler neticesinde Maveraünnehir ve Tarım Havzası gibi bölgelere genişlemiştir. Bu hadiselerin neticesinde Karahanlı Devleti Yedisu bölgesinde konar-göçer yapıda kurulmasına rağmen bereketli toprakları ile meşhur Maveraünnehir ve Tarım Havzasını ilhak ederek buralarda meskun olan ziraat ve ticaret ile meşgul olan yerleşik nüfusu bünyesine katmıştır. Bünyesindeki birçok konar-göçer unsurla çalkantılı ilişkilere sahip olan Karahanlı Devleti tarihî süreç boyunca içerisindeki Karluk, Çiğil, Tuhsı ve Yağma gibi kavimlerle yoğun etkileşimde bulunmuştur. Nitekim bahsi geçen boylar devletin kuruluşunda da önemli rol oynamışlardır. Lakin merkezileşen her devlet gibi Karahanlı Devleti ve yönetici sınıfı da bir süre sonra kendi bünyesindeki bu konar-göçerlerle ters düşmüştür. Bu hadiseler sonucunda erken dönemde dahili boylarıyla yekvücut olarak kuzeyden ve doğudan gelen göç dalgalarını püskürten devlet bir süre sonra öz dahili boylarının isyankâr tutumlarıyla baş etmek zorunda kalmış ve en nihayetinde bu boyların devletin aleyhine hareket etmesi sonucunda yaklaşan Kitan işgaline yenik düşmüştür. Mamafih tüm bu hadiselere geniş bir pencereden bakıldığında Karahanlı Devletinin hem dahili hem de harici konar-göçer zümrelerle oldukça karışık ve çetrefilli münasebetler içinde olduğu sonucuna varılmaktadır. Nitekim bu araştırmada Karahanlı Devletinin hem dahili hem de harici konar-göçer zümrelerle olan münasebetleri siyasi, coğrafi, sosyo-kültürel ve iktisadî yönlerden ele alınarak incelenmektedir.The Karakhanid State, also known by different names such as the Turkic Khaganate, the Hakaniyye State and the Ilekhanids, is a state that emerged in 840 following the destruction of the Uyghur Khaganate by the Kyrgyz and maintained its presence in the region known as Turkestan until 1212. Thus, the dynasty of the state was called House of Afrasiyab since Afrasiyab was known as the ancestor of the dynasty. This state, which was founded by this dynasty in the Yedisu region with its center in Balasagun, later expanded to regions such as Transoxiana and the Tarim Basin as a result of wars and struggles with states such as Sâmânîds and Khotan. As a result of these events, although the Karakhanid State was established in the Yedisu region as a semi-nomadic state, it annexed Transoxiana and the Tarim Basin, famous for their fertile lands, and incorporated the settled population occupied with agriculture and trade in these areas. The Karakhanid State, which had turbulent relations with many nomadic elements within its structure, engaged in intense interactions with tribes such as the Karluks, Chigils, Tuhsis, and Yagmas throughout its history. Indeed, these tribes played a crucial role in the foundation of the state. However, like every centralized state, the Karakhanid State and its ruling class also came into conflict with these semi-nomads within its own body after a while. As a result of these events, the state, which repelled the waves of migration from the north and east in the early period as a single body with its internal tribes, had to cope with the rebellious attitudes of its own internal tribes after a while and eventually succumbed to the approaching Khitan invasion as a result of these tribes acting against the state. Nevertheless, when all these events are viewed from a broad perspective, it is concluded that the Karakhanid State had quite complicated and complicated relations with both internal and external semi-nomadic groups. As a matter of fact, in this research, the relations of the Karakhanid State with both internal and external semi-nomadic groups are examined from political, geographical, socio-cultural and economic aspects.