Geç Dönem Çağatay Türkçesiyle Yazılmış “Hazret-i Pehlevan Ata ‘Aleyhi’r-rahme Kitabı” Adlı Eserde Edatlar

Abstract

Türk dilinde edatlarla ilgili önemli çalışmalar yapılmış olmasına rağmen, edatlar konusu uzun zamandır tartışmalı bir gramer sorunu olarak kalmıştır. Çeşitli araştırmacılar, edatların yapıları veya türleri üzerine farklı sınıflandırmalar yapmış, bu da ortak bir yöntemin geliştirilmesini zorlaştırmıştır. Türk Dil Kurumunun “Türk Gramerinin Sorunları” toplantılarında da bu konu genişçe ele alınmıştır. Bu bağlamda, Türk dilinde edatlarla ilgili yapılan çalışmalarda karşılaşılan sorunlardan biri, bazı yer ve yön bildiren isimlerin (alt, üst, ön, yan, arka, sağ, sol vb.) her ne kadar edat gibi kullanılsa da aslında edat olmamalarıdır. Bu isimler, bazı Türk dili çalışmalarında edat olarak değerlendirilirken, bazı gramerlerde bu görüş kesin bir şekilde reddedilmiştir. Yabancı dillerin etkisiyle, özellikle Batı dillerindeki preposition ve postposition kavramlarına dayanan bu sınıflandırmalar, bazı çalışmalarda sahte çekim edatı olarak değerlendirilmiştir. Edatları incelemek amacıyla üzerinde çalıştığımız ?azret-i Pehlevan Ata ‘Aleyhi’r-ra?me Kitabı adlı eser, Prof. Dr. Münevver Tekcan’ın danışmanlığında Erhan Çakır tarafından yüksek lisans tezi olarak ele alınmış ve Özbekistan Fenler Akademisi Ebu Reyhan Birûnî Şarkşinaslık Enstitüsü Kütüphanesi El Yazmalar Bölümünde 125 numarayla kayıtlı nüsha esas alınmıştır. Bu çalışmada, öncelikle edatların genel yapısı ve sınıflandırılmasına dair genel bilgiler sunduk. Sonrasında, ele aldığımız metin üzerinden hareketle eserde kullanılan ve Çağatay Türkçesinin dil özelliklerini taşıyan edatları belirledik; bu edatların hangi anlam ve işlevlerde kullanıldığını ortaya koymaya çalıştık. Edatların sınıflandırılması yönteminde Türk dil bilgisi alanındaki kaynakları inceleyerek bu konudaki farklı görüşleri ele aldık ve nihayetinde Muharrem Ergin’in Türk Dil Bilgisi adlı eserinde yer alan sınıflandırma yöntemini tercih ettik. Metindeki edatları bu yönteme göre gruplandırarak örneklerle destekledik. Ancak, edatlar başlığı altında yer alan “Ünlemler” konusunu çalışmamızın kapsamı dışında bıraktık. Bu bağlamda yalnızca bağlama ve çekim edatları üzerinde durarak tespit edilen edatları anlam ve işlevlerine göre sınıflandırıp değerlendirdik.