From Zoologie Médicale to ?Ilm–i ?ayv?n?t–ı ?ıbb? A Comparative History of Medical Zoology in Ottoman Scientific Literature

Abstract

This article examines the formation and develop¬ment of the discipline of ?Ilm-i ?ayv?n?t-ı ?ıbb? (medical zoolo¬gy) within the scientific and educational context of the Ottoman Empire. By analyzing textbooks used in applied sciences such as medicine, veterinary science, and pharmacy from the mid–19th century to the early 20th century, the study reveals the process of institutionalizing of zoology (?ilm–i ?ayv?n?t) as a newly introduced subject in Ottoman curricula. It particularly focuses on the works of Macarlı Abdullah Bey (d. 1874), Hüseyin Remzi (d. 1896), Hul?si ibn R?şid (d. 1936), and İsm?il Hakkı Bey (d. 1939) to identify the main distinctions between general zoology books and medical zoology texts. The article offers a comparative analysis of these works in terms of content structure, classification methods, and their treatment of practical medical issues, such as parasitology. This study demonstrates how the Ottoman authors closely followed European scientific developments, especially the French Zoologie Médicale tradition, and adapted this knowledge to meet local pedagogical needs. These texts are not merely translations, but original scholarly contributions that reflect the integration of scientific knowledge into formal institutional education.

Bu makale, Osmanlı ilmî ve eğitim ortamında ?ilm–i ?ayv?n?t–ı tıbb? (tıbbi zooloji) disiplininin oluşumunu ve gelişimini ele almaktadır. Özellikle 19. yüzyılın ortalarından 20. yüzyılın başlarına kadar olan dönemde tıp, baytarlık ve eczacılık gibi uygulamalı bilim dallarının müfredatında okutulan ders kitapları incelenerek, daha önce Osmanlı eğitim sisteminde yer al-mayan zooloji (?ilm–i ?ayv?n?t) dersinin kurumsallaşma süreci ortaya konmaktadır. Bu bağlamda genel zooloji kitapları ile tıbbi zooloji kitapları arasındaki temel farklar Macarlı Abdullah Bey (ö. 1874), Hüseyin Remzi (ö. 1896), Hul?si b. R?şid (ö. 1936) ve İsm?il Hakkı Bey’in (ö. 1939) kaleme aldığı ?ilm–i ?ayv?n?t–ı tıbb? ile ilgili eserler bağlamında değerlendirilmektedir. Makalede, söz konusu eserlerin konu dizilişi, sınıflandırma anlayışı ve pratik tıbb? meselelere (örneğin parazitoloji) yaklaşımı karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu inceleme, Osmanlı müelliflerinin özellikle Fransız Zoologie Médicale başta olmak üzere Avrupa’daki bilimsel gelişmeleri nasıl yakından takip ettiklerini ve bu bilgileri yerel pedagojik ihtiyaçlara uyarlayarak nasıl yeniden ürettiklerini göstermektedir. Bu eserler yalnızca çeviri değil, aynı zamanda özgün katkılar içeren ve kurumsal eğitimin bir parçası olan metinlerdir.