Osmanlı’da Matbu İslam’ın Onay ve Denetimi: Tedkîk-i Mesâhif ve Müellefât-ı Şer‘iyye Meclisi

Abstract

Osmanlı’da Müslümanlar’ın matbaacılık faaliyetlerinin gelişimi ve “İslam vematbuat” teması ile ilgili farklı disiplinlerde yapılan pek çok çalışma bulunmakla beraber dinî yayıncılığın modern devlet tarafından onay ve kontrolü yeterince incelenmeyenbir konudur. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde devletin bürokratik yapılanmasıiçinde matbu kitap ve yayıncılığı denetlemek için çeşitli kurumlar oluşturulur. 19.yüzyılınsonlarına doğru mushaf ve İslamî eserleri incelemek üzere tesis edilen Teftîş-i Mesâhif-iŞerife ve Tedkîk-i Müellefât Encümeni adlı iki kurumun, İkinci Meşrutiyet dönemindebirleştirilmesiyle Tedkîk-i Mesâhif ve Müellefât-ı Şer‘iyye Meclisi teşekkül eder; OsmanlıDevleti’nin İslamî yayıncılığı şekillendirmesinde kilit rol oynar. Bu çalışmada Tedkîk-iMesâhif ve Müellefât-ı Şer‘iyye Meclisi’nin kurumsal gelişimi, işleyiş biçimi, yetki alanları ve basım için onaya sunulan İslamî eserleri değerlendirme kriterleri incelenmektedir.Osmanlı dinî bürokrasisinin en önemli kurumlarından biri olan bu Meclis hakkında birincil arşiv kaynaklarına dayanarak gerçekleştirilen kapsamlı ilk araştırma olan bu çalışma, Osmanlı’da İslamî yayıncılığın gelişiminin izini de sürmektedir. Osmanlı›da mushafve İslamî kitap basımının farklı aşamaları ele alınırken Tedkîk-i Mesâhif ve Müellefât-ıŞer‘iyye Meclisi ve ilintili diğer devlet kurumlarının İslamî yayıncılık onay ve kontrolünde uyguladıkları dinî ve dinî olmayan muhtelif etkenler irdelenmektedir.