ANADOLU (OSMANLI) SAHASINDA YAZILMIŞ EN ESKİ TARİHLİ TÜRKÇE MATEMATİK RİSÂLESİ: K?DÌ-İ MANY?S’IN A?CEBÜ’L-?ÜCC?B’I -HESAP BÖLÜMÜ-

Abstract

Anadolu (Osmanlı) sahasının ilk Gülistan Tercümesi, II. Murat dönemi ?limlerinden olan K?dì-i Many?s tarafından yazılmıştır. Many?s Kadısıoğlu veya Many?soğlu olarak da bilinen K?dì-i Many?s'ın A?cebü'l?Ücc?b adlı bir eseri daha vardır. Türkiye ve Türkiye dışındaki kütüphanelerde 11 nüshasını tespit ettiğimiz bu eserin en eski nüshası 841 tarihlidir. A?cebü'l-?Ücc?b, ansiklopedik mahiyette bir eser olup üç baptan oluşmaktadır. Bu baplar fıkıh, hesap ve türlü maden ve bitkilerin anlatıldığı konuları içermektedir. Eserin ikinci babındaki el-Mes??ili'l?is?biyye (Hesap Meseleleri/Hesaba İlişkin Konular) bölümü bilim tarihçileri tarafından Osmanlı sahasındaki ilk Türkçe matematik ris?lesi/makalesi olarak kabul edilmektedir. Eserdeki bu bölümde iki konu işlenmiştir. Birincisi aritmetikte basamak sistemlerinin anlatılmasına yöneliktir ve ikincisi Hesap İlimlerinin Nadirleri başlığı altında özel birkaç problem hakkındadır. Bu ikinci kısımda Fatih dönemi sonrasındaki eserlerde görülen havuz, hız ve genel aritmetik problemlerinin yanı sıra 19. yüzyıl Osmanlı matematiğinde uygulamalarını gördüğümüz hesap eğlenceleri veya hesap oyunları adıyla geçen zihin problemlerine de yer verilmiştir. Makaleye konu olan hesap bölümü, Türk dili alanı yanında matematik, muhasebe ve bilim tarihi alanlarını da ilgilendirdiğinden kullanım alanının genişletilmesi hedeflenmiş ve mevcut nüshaları karşılaştırılmıştır. Çalışmamızda, K?dì-i Many?s'ın A?cebü'l-?Ücc?b adlı eserinin en eski tarihli nüshasının hesap bölümü (Princeton Üniversitesi Kütüphanesi nüshası, 841, 15a-26a) tanıtılmış, yazar, eser ve eserin mevcut nüshaları hakkında genel bilgiler verildikten sonra, terim varlığı bakımından incelenmiştir.