UYGUR SiViL BELGELERiNDEKi HESAPLA İLGİLİ SÖZ VARLIĞINDAN HAREKETLE UYGURLARDA HESAP KAVRAMI VE KÜLTÜRÜ

Abstract

Hesap, sayıların çeşitli matematik işlemlerinde kullanımını konu alanbilim dalıdır. Zaman tayininden vergi alımına, alan hesabından pazaralışverişine kadar basit veya karmaşık çok geniş sayma eylemlerininsistemleşmiş alanı olan hesap ilmi, şehirleşmenin ve medeniyetleşmenin birişareti olarak takibe muhtaçtır. Bugüne kadar Eski Türkçe Dönemi?ndeki sayıadları, sayı sistemleri ve bunların kullanıldığı yerlere ilişkin tespitler,araştırmacılar tarafından ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ancak devrin sözvarlığında geçen sa-, san-, sana-; sakış, sagış, artuk, eksük, kat, bölüg, üçkil,törtkil vb. gibi kelimeler hesap kültürü açısından incelenmemiştir.Türk yazı dili tarihi açısından bakıldığında, Osmanlı Dönemi?ndeyazılmış hesapla ilgili kaynaklara ulaşılabildiğinden, bu dönem içinTürklerdeki hesap kültürüne dair bir kanaat oluşturulabilmektedir. AncakEski Türkçenin (6-13. yy.) Türklerin matematik veya hesap sistemleriyleilgili bilgilerini gözlemleyebileceğimiz metinleri elimize ulaşmadığından,Türklerin bu dönemdeki hesapla ilişkileri tam olarak bilinememektedir.Köktürk ve Uygur devrinden zaman tayini ile ilgili bazı bilgiler ortayaçıkmışsa da bunlar Osmanlıdan önce Türklerdeki hesap kültürünü anlamakaçısından yetersizdir. Bu açıdan Uygur sivil belgeleri bir yol göstericiolabilir.Bu çalışmada Uygur sivil belgelerindeki hesapla ilgili söz varlığına göreUygurlar Dönemi?ndeki Türk hesabı hakkındaki tespitlerimiz paylaşılacaktır.Araştırmanın Türk bilim dili, matematik ve kültür tarihi çalışmalarına katkısağlayacağı düşünülmektedir.