İçecek kalıntılarından dispersif sıvı-sıvı mikroekstraksiyon (DLLME) yöntemi ile önderiştirilmiş alprazolam ve lorazepam'ın çoklu spektroskopik teknikler, PCA ve HCA ile tayini

Abstract

Son yıllarda ilaçların kötüye kullanımına ilişkin adli vakalarda, özellikle cinsel saldırı davalarında benzodiazepin gibi farmasötiklerin tayini kritik önem kazanmıştır. Bu çalışmada, alprazolam (ALP) ve lorazepam (LORA) adlı benzodiazepin türevlerinin farklı içecek matrislerinde basit, hassas ve ayırt edilebilir tayini için bir metodoloji geliştirilmiştir. Analizlerde ultraviyole görünür bölge (UV-Gör) absorpsiyon spektroskopisi, UV türev spektroskopisi ve floresans spektroskopisi kullanılmış, örneklerin analiz öncesi düşük hacimli ortamlarda ön derişimi dispersif sıvı–sıvı mikroekstraksiyon (DLLME) yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Gerçek yaşam senaryoları göz önünde bulundurularak örnekler sıvı, damlacık ve kuru formda simüle edilmiştir. Sıvı form, içeceklerde arta kalan örnekleri; damlacık form, bardak veya kadeh duvarına tutunmuş kalıntıları; kuru form ise tamamen tüketilmiş veya buharlaşmış örnekleri temsil etmektedir. İlaçların analizinde yaygın olarak tüketilen beyaz şarap, roze şarap, votka, gazoz ve maden suyu kullanılmıştır. Elde edilen UV-Gör ve türev spektrumları korelasyon analizleriyle değerlendirilmiş; özellikle DLLME ile elde edilen sıvı form örneklerinde ALP için yüksek korelasyon (r > 0.65) elde edilirken, LORA için bu değer tüm örneklerde tutarlı ve pozitif çıkmıştır. Korelasyon verilerine dayanarak sıfırıncı ve birinci derece türevlerin ayrım gücü açısından daha etkili olduğu belirlenmiştir. Ayrıca temel bileşenler analizi (PCA) ile yapılan çok değişkenli istatistiksel değerlendirmeler, DLLME uygulanmış örneklere ait spektrumlarının içecek spektrumlarından başarıyla ayrılabildiğini ortaya koymuştur. Maden suyu örnekleri, tüm spektral düzeylerde en tutarlı sonuçları vermiştir. Çalışma sonucunda geliştirilen yöntem, düşük örnek hacmiyle adli toksikoloji alanında güvenilir bir ön tarama modeli sunmakta ve benzer farmasötik maddelerin tayini için örnek teşkil etmektedir.In recent years, the detection of pharmaceuticals such as benzodiazepines has gained critical importance in forensic cases related to drug abuse, particularly in sexual assault investigations. In this study, a methodology was developed for the simple, sensitive, and distinguishable determination of benzodiazepine derivatives alprazolam (ALP) and lorazepam (LORA) in various beverage matrices. Ultraviolet-visible (UV-Vis) absorption spectroscopy, UV derivative spectroscopy, and fluorescence spectroscopy were employed in the analyses, and preconcentration of the samples was achieved through dispersive liquid–liquid microextraction (DLLME) in low-volume environments prior to analysis. Considering real-life scenarios, the samples were simulated in liquid, droplet, and dry forms. The liquid form represented residues left in beverages; the droplet form simulated residues adhering to the walls of glasses or cups; and the dry form represented completely consumed or evaporated samples. Commonly consumed beverages such as white wine, rosé wine, vodka, soda, and mineral water were used for the analysis of the drugs. The obtained UV-Vis and derivative spectra were evaluated through correlation analyses. Particularly for ALP in liquid form samples extracted via DLLME, a high correlation (r> 0.65) was obtained, while for LORA, consistently positive values were observed across all sample types. Based on the correlation data, zero-order and first-order derivatives were found to be more effective in terms of discriminative power. Furthermore, multivariate statistical evaluations conducted via principal component analysis (PCA) revealed that the spectra of DLLME-treated samples could be successfully distinguished from those of the beverages. Among the tested matrices, mineral water samples yielded the most consistent results across all spectral levels. As a result, the developed method offers a reliable preliminary screening model for forensic toxicology with low sample volume requirements and serves as a reference for the determination of similar pharmaceutical compounds.