Uygur Bozkır İmparatorluğunun Çöküşüne Manihaizm mi Neden Oldu?

Abstract

Mezopotamya’da doğan ve kısa süre sonra bu topraklardan sürgün edilen dini inanç Manihaizm’le Eski Uygurlar 8. yüzyıl ortalarında Bögü Kağan’ın hükmü sırasında tanışmışlardır. Kağan’ın Eski Türk âdetlerine oldukça yabancı olan bu yeni inanç sistemini neden kabul ettiği sorusu ise çeşitli teoriler ortaya atılsa da uzun süre yanıtsız kalmıştır. Hatta bu inancın ilkelerinin, Eski Türklerin beslenme ve yaşam düzenine aykırı olması Bögü Kağan’ın kararının nedenini anlaşılmaz kılmıştır. Diğer yandan, son yıllarda yapılan çeşitli çalışmalar bu kararın daha çok ekonomik gerekçelerle alındığına işaret etmektedir. 8-9. yüzyıllarda İç Moğolistan’da yaşanan kurak mevsimler, Uygurların güçlü müttefikler bulmasını mecbur kılmış görünmektedir. Manihaizm’de misyonerlik ve tüccarlık genellikle birbiriyle çok yakın ilişkili olduğundan bu dini, ticaretten tamamen ayırmak mümkün değildir. Manihaizm dini aracılığıyla Eski Uygurlar, Orta Asya’nın zengin tüccarları Soğdlarla doğrudan temas kurabilmişler, ekonomilerini ve ordularını güçlendirmişlerdir. Bununla birlikte, devlet içindeki yöneticilerin birbirleriyle yaşadıkları aralıksız çekişmeler ve büyük boyların isyanlarının Uygur Bozkır Kağanlığını çöküşe sürükleyen gerçek nedenler olarak öne çıktığı görülmektedir. Bu çalışmada, Manihaizm’in Orta Asya’daki durumu, din ve ticaret ilişkisi ile Eski Uygurların son yıllarında yaşanan çatışmalar ve şiddetli kuraklık üzerinde durularak tarihi çok katmanlı değerlendirmenin gerekliliği tartışılmıştır.