Serbest Piyasalar ve Ekonomik Performans: Türkiye'nin Son Onyıllardaki Deneyimi

Abstract

İktisadi faaliyetleri organize etmek ve ne üretilmeli, nasıl ve kimin için üretilmeli gibi temel soruları cevaplamak üzere esas itibariyle iki alternatif model vardır: bireysel kararlara dayalı serbest piyasa sistemi, merkezi planlamaya dayalı kumanda sistemi. İki zihniyet arasında bu bağlamda her zaman bir ihtilaf ve sürtüşme olagelmiştir: kollektivist, devletçi, sosyalist zihniyet merkezi planlama, kollektivist karar mekanizması ve devletin kontrol ettiği kumanda ekonomisini desteklemiştir. Bunun aksine, bireyci, kapitalist, liberal zihniyetse bireysel kararlara dayalı, fiyatların –arz, talep ve fiyat mekanizması gibi piyasa güçlerince belirlendiği- serbest piyasaları savunmuştur. Her ne kadar sosyalist modelin çökmesi serbest piyasa sisteminin küresel düzeyde üstünlüğünü göstermiş olsa da, pek çok ülke gerçek anlamda bir serbest piyasa sistemi tesis etme konusunda zorluklar yaşamaktadır. Bu çerçevede, bu çalışma Türkiye'nin serbest piyasa sistemine geçme serüveni ve son onyıllarda Türk ekonomisinin performansını incelemektedir. Ülke 1980’lerin başından beri merkezi planlamadan serbest piyasa ekonomisine geçmeye çabalamaktadır. Ancak bu kolay bir süreç olmamış; inişli-çıkışlı, U-dönüşlerinin yaşandığı çalkantılı bir süreç olmuştur. Türkiye deneyimi göstermektedir ki, serbest piyasacı politikalar uygulandığında ekonomik performans yükselmekte, devletçi, kollektivist, anti-serbest piyasacı ekonomik politikalar uygulandığında düşmektedir.

There are basically two alternative models to organize economic activities and answer such fundamental questions as what, how, and for whom to produce: free market system based on individual decision making, and command system based on central planning. There has always been a friction and controversy between two types of mentalities in this regard: collectivist, statist, socialist mentality supported central planning, collectivist decision making, and government-controlled command economy. On the contrary, the individualist, capitalist, liberal mentality argued for free markets based on individual decision making where prices are determined by free interaction of market forces, i.e. supply and demand and the price mechanism. Even though the collapse of the socialist model showed the superiority of the free market system at a global level, many countries have difficulty to establish a truly free market system yet. In this context, this paper investigates Türkiye’s journey towards free market economy and performance of the Turkish economy in recent decades. The country has been struggling to switch from a centrally planned to a free market economy since the early 1980s. It was not a smooth process though: there have been ups and downs, U-turns, and fluctuations. Turkish experience shows that economic performance goes up when pro-free market policies are implemented whereas it goes down when statist, collectivist, anti-free market type of economic policies are adopted.